Autor: Anna Łabuz - Błaszczak
Emigracja często kojarzy się ze spełnieniem marzeń: nowym miejscem, większymi możliwościami, lepszą pracą i życiem, które miało być spokojniejsze albo bardziej „po swojemu”. Wiele osób wyjeżdża z nadzieją, że po trudnym początku przyjdzie stabilizacja i wszystko się ułoży.
A jednak za tym obrazem bardzo często kryje się coś trudniejszego do nazwania. Napięcie, zmęczenie, poczucie osamotnienia, trudności ze snem, drażliwość, lęk albo wrażenie, że mimo upływu czasu nadal nie jest się do końca „u siebie”.
To doświadczenie może być reakcją organizmu na długotrwałe przeciążenie związane z życiem w nowym kraju i ma swoją nazwę: syndrom Ulissesa.
Co to jest stres i dlaczego emigracja może go nasilać?
Zanim przejdziemy do syndromu Ulissesa, warto odpowiedzieć na podstawowe pytanie: co to jest stres. Najprościej: stres to naturalna reakcja organizmu na sytuację, która jest odbierana jako wymagająca, zagrażająca albo przekraczająca dostępne zasoby. Jeśli ktoś wpisuje w wyszukiwarkę „co to stres”, zwykle szuka odpowiedzi na pytanie, dlaczego ciało i psychika nagle zaczynają działać w trybie alarmowym.
Krótkotrwały stres może mobilizować. Problem zaczyna się wtedy, gdy napięcie nie mija, a organizm przez długi czas funkcjonuje tak, jakby nadal musiał walczyć lub uciekać. W tym sensie ważne są różne rodzaje stresu: stres chwilowy, związany z konkretną sytuacją, i stres przewlekły, który utrzymuje się tygodniami, miesiącami, a czasem latami.
Na emigracji stresory, czyli czynniki wywołujące napięcie, bywają rozproszone i codzienne. Nie zawsze chodzi o jedno dramatyczne wydarzenie. Częściej jest to suma małych obciążeń:
- funkcjonowanie w obcym języku,
- brak stałej sieci wsparcia,
- niepewność prawna lub zawodowa,
- utrata znanego środowiska,
- zmiana statusu społecznego,
- tęsknota za rodziną,
- poczucie zawieszenia między dwoma kulturami.
To właśnie dlatego przyczyny stresu na emigracji bywają trudne do uchwycenia. Osoba może myśleć: „Przecież nic wielkiego się nie dzieje”, a jednocześnie czuć się wyczerpana.
Czym jest syndrom Ulissesa?
Syndrom Ulissesa, opisany przez psychiatrę Josebę Achotegui, to forma chronicznego stresu migracyjnego. Dotyczy osób, które przez długi czas żyją w stanie przeciążenia adaptacyjnego: próbują odnaleźć się w nowym kraju, języku, kulturze, systemie pracy i relacji społecznych.
Nazwa nawiązuje do Ulissesa, czyli Odyseusza, który przez lata pozostawał poza domem, mierząc się z niepewnością, stratą i ciągłą walką o przetrwanie.
Ważne: syndrom Ulissesa nie jest zaburzeniem psychicznym ani dowodem na to, że ktoś „nie daje rady”. To raczej reakcja organizmu na wyjątkowo wymagającą sytuację. Człowiek może pracować, płacić rachunki, opiekować się rodziną i załatwiać codzienne sprawy, a jednocześnie wewnętrznie żyć w ciągłym napięciu.
Objawy stresu emigracyjnego: jak rozpoznać syndrom Ulissesa?
Najczęstsze objawy stresu związanego z emigracją mogą pojawiać się na kilku poziomach: fizycznym, emocjonalnym, poznawczym i społecznym. Nie zawsze występują wszystkie naraz. Często są rozproszone, przez co łatwo je zbagatelizować albo przypisać zwykłemu przemęczeniu.
Badania nad zdrowiem psychicznym migrantów pokazują, że przewlekły stres migracyjny może wiązać się zarówno z objawami psychicznymi, jak i somatycznymi.
Somatyczne i fizyczne objawy stresu
Szczególnie ważne są somatyczne objawy stresu, czyli objawy odczuwane w ciele. Mogą pojawiać się nawet wtedy, gdy osoba nie łączy ich bezpośrednio z napięciem psychicznym.
Do najczęstszych należą:
- bóle głowy,
- bóle karku, pleców i ramion,
- ucisk w klatce piersiowej,
- napięcie mięśni,
- dolegliwości żołądkowo-jelitowe,
- chroniczne zmęczenie,
- trudności ze snem,
- wybudzanie się w nocy,
- uczucie wewnętrznego roztrzęsienia,
- kołatanie serca.
Emocjonalne i poznawcze objawy stresu
Obok objawów fizycznych pojawiają się także emocjonalne objawy stresu: lęk, smutek, poczucie winy, złość, rozdrażnienie, bezradność, utrata radości, poczucie izolacji albo wrażenie, że „coś jest nie tak”, choć trudno powiedzieć co.
Mogą wystąpić również objawy poznawcze stresu, czyli takie, które dotyczą myślenia i koncentracji. Należą do nich:
- podwyższony poziom lęku i napięcia,
- drażliwość,
- poczucie osamotnienia,
- problemy z pamięcią,
- trudności z podejmowaniem decyzji,
- gonitwa myśli,
- zamartwianie się,
- poczucie chaosu w głowie,
- spadek koncentracji,
- przeciążenie informacjami,
- poczucie bycia stale „na czujności”.
Na emigracji te objawy mogą być szczególnie widoczne, ponieważ codzienne życie w obcym języku i kulturze wymaga większego wysiłku niż funkcjonowanie w znanym środowisku.
Przeczytaj także: Zaburzenia nastroju – rodzaje, objawy, diagnoza
Co powoduje stres na emigracji?
Kiedy pytamy, co powoduje stres na emigracji, łatwo wskazać oczywiste odpowiedzi: brak pieniędzy, problemy z dokumentami, trudności ze znalezieniem pracy czy barierę językową. To wszystko może być prawdą, ale nie wyczerpuje tematu.
W syndromie Ulissesa znaczenie mają także mniej widoczne stresory, które działają długo i systematycznie. Jednym z nich jest życie w obcym języku. Nawet jeśli ktoś dobrze zna język kraju, w którym mieszka, codzienna komunikacja może wymagać większego wysiłku niż rozmowa w języku ojczystym.
Drugim czynnikiem jest utrata automatyzmów. W kraju pochodzenia wiele spraw dzieje się intuicyjnie: wiemy, jak działa lekarz, urząd, szkoła, transport czy niepisane zasady grzeczności. Po przeprowadzce wiele z tych rzeczy trzeba budować od nowa.
Trzecim źródłem napięcia jest samotność. Brak bliskich relacji nie jest wyłącznie problemem emocjonalnym. To realne obciążenie dla układu nerwowego. Człowiek potrzebuje innych ludzi, żeby regulować stres, odzyskiwać poczucie bezpieczeństwa i czuć, że nie musi wszystkiego dźwigać samodzielnie.
Skutki przewlekłego stresu
Krótkotrwały stres zwykle mija, gdy sytuacja zostaje rozwiązana. Problem pojawia się wtedy, gdy organizm nie dostaje wystarczająco dużo czasu na regenerację. Skutki stresu przewlekłego mogą obejmować zarówno psychikę, jak i ciało.
Badania pokazują, że osoby żyjące na emigracji mogą częściej doświadczać stresu, lęku, depresyjności, zaburzeń snu i objawów somatycznych niż osoby funkcjonujące w bardziej znanym środowisku społecznym.
W przypadku emigracji skutki stresu bywają szczególnie podstępne, bo rozwijają się powoli. Osoba przez długi czas może mówić sobie: „Jeszcze trochę”, „Muszę się przyzwyczaić”, „To normalne na początku”. Tyle że „początek” czasem trwa nie kilka tygodni, ale kilka lat.
Sukces na emigracji nie wyklucza przeciążenia
Jednym z największych mitów dotyczących emigracji jest przekonanie, że jeśli ktoś „dobrze sobie radzi”, to nie powinien odczuwać dużego stresu. W rzeczywistości można mieć pracę, mieszkanie, stabilność finansową, znajomość języka i uporządkowaną codzienność, a jednocześnie być emocjonalnie przeciążonym.
To szczególnie trudne, bo sukces na emigracji bywa społecznie nagradzany. Ludzie pytają o pracę, zarobki, mieszkanie, szkołę dzieci i formalności. Rzadziej pytają: „Czy czujesz się bezpiecznie?”, „Czy masz z kim porozmawiać?”, „Czy twoje ciało odpoczywa?”.
W efekcie wiele osób zostaje ze swoimi problemami w samotności. Nie mówią o nich, bo boją się, że zostaną ocenione jako niewdzięczne, słabe albo niekonsekwentne. Tymczasem chroniczny stres emigracyjny nie przeczy temu, że emigracja mogła być dobrą decyzją. Pokazuje jedynie, że nawet dobre decyzje mogą być trudne dla układu nerwowego.
Rola wsparcia społecznego na emigracji
Jednym z najważniejszych czynników chroniących zdrowie psychiczne na emigracji jest drugi człowiek. Nie zawsze musi to być wielka grupa. Czasem wystarczy kilka osób, przy których nie trzeba tłumaczyć wszystkiego od początku.
Brak wsparcia społecznego jest jednym z czynników zwiększających trudności adaptacyjne. Osoby, które mają dostęp do relacji, zwykle lepiej radzą sobie z napięciem i łatwiej odzyskują poczucie bezpieczeństwa.
Co ważne, wsparcie nie musi pochodzić wyłącznie od lokalnych mieszkańców. Dla wielu osób kluczowe okazuje się środowisko innych migrantów, bo daje poczucie wspólnego doświadczenia.
Sposoby, które mogą pomóc na stres na emigracji
Nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie na chroniczny stres migracyjny, odpowiedź zależy od sytuacji, poziomu przeciążenia i dostępnego wsparcia. Pomóc mogą przede wszystkim:
1. Budowanie sieci wsparcia
Nie musi być duża. Ważne, żeby była prawdziwa. Jedna osoba, do której można zadzwonić bez udawania, jedna grupa migrantów albo jedna relacja, w której można mówić własnym językiem, mogą mieć ogromne znaczenie.
2. Kontakt z własnym językiem i kulturą
Muzyka, jedzenie, książki, rozmowy w języku ojczystym, święta czy znane rytuały mogą działać regulująco. Nie chodzi o izolowanie się od nowego kraju, ale o dawanie sobie przestrzeni na coś znajomego.
3. Regulacja ciała i układu nerwowego
Przy przewlekłym stresie znaczenie mają podstawy: sen, ruch, regularne posiłki, spacer, spokojna rutyna dnia, ograniczenie przebodźcowania, kontakt z naturą, ćwiczenia oddechowe, rozluźnianie napięć mięśniowych.
4. Domowe sposoby na stres
Domowe sposoby na stres mogą pomóc szczególnie wtedy, gdy objawy są łagodne lub umiarkowane. Należą do nich: spokojny oddech z wydłużonym wydechem, krótka aktywność fizyczna, prowadzenie dziennika, ograniczenie kofeiny, wieczorne wyciszenie, ciepła kąpiel, rozmowa z bliską osobą i powtarzalna rutyna dnia.
Warto jednak pamiętać, że domowe sposoby na stres nie zastępują profesjonalnej pomocy, jeśli objawy są silne, długotrwałe albo utrudniają codzienne funkcjonowanie.
5. Psychoterapia lub grupy wsparcia
Jeśli objawy trwają długo, nasilają się albo zaczynają utrudniać codzienne życie, warto poszukać profesjonalnego wsparcia. Psychoterapia może pomóc nazwać doświadczenie, uporządkować emocje, zrozumieć reakcje ciała i odbudować poczucie wpływu na swoje życie.
Jak radzić sobie z silnym stresem?
Pytanie to jest szczególnie ważne wtedy, gdy objawy nie mijają mimo odpoczynku, a ciało i psychika przez długi czas funkcjonują w trybie alarmowym.
Warto zacząć od trzech kroków:
- Nazwij to, co się dzieje
Zamiast mówić ogólnie „jestem zmęczonx”, spróbuj nazwać konkrety: „mam problemy ze snem”, „cały czas czuję napięcie”, „boję się, że sobie nie poradzę” - Zmniejsz samotność
Powiedz komuś zaufanemu, co naprawdę się dzieje. Samo wypowiedzenie prawdy może zmniejszyć napięcie. - Sięgnij po specjalistyczne wsparcie, jeśli objawy trwają długo
Jest to szczególnie ważne, jeśli pojawia się nasilony lęk, długotrwała bezsenność, objawy somatyczne, poczucie beznadziei albo trudność w wykonywaniu codziennych obowiązków.
Jak unikać stresu, którego da się uniknąć?
Nie każdego stresu da się uniknąć, szczególnie na emigracji. Nie da się całkowicie wyeliminować formalności, różnic kulturowych, tęsknoty czy niepewności. Ale można zmniejszać liczbę niepotrzebnych przeciążeń.
Pytanie jak unikać stresu warto rozumieć jako świadome ograniczanie stresorów tam, gdzie jest to możliwe. Pomocne może być:
- planowanie spraw administracyjnych z wyprzedzeniem,
- proszenie o pomoc w tłumaczeniach,
- korzystanie z lokalnych organizacji wspierających migrantów,
- tworzenie prostych rutyn,
- ograniczanie nadmiaru informacji,
- dbanie o sen,
- unikanie porównywania się z osobami, które pokazują tylko sukcesy,
- rozpoznawanie własnych granic.
Nie chodzi o to, żeby odcinać się od wyzwań, tylko żeby nie dokładać sobie kolejnych obciążeń wtedy, gdy organizm już działa na granicy możliwości.
Dlaczego nazwanie syndromu Ulissesa przynosi ulgę?
Jednym z najtrudniejszych aspektów chronicznego stresu emigracyjnego jest brak języka do nazwania tego, co się dzieje. Kiedy człowiek nie wie, co się z nim dzieje, łatwo zaczyna myśleć: „Coś jest ze mną nie tak”.
Nazwa „syndrom Ulissesa” nie rozwiązuje wszystkiego, ale pomaga uporządkować doświadczenie. Pokazuje, że to, co dana osoba przeżywa, może mieć sens. Nie jest przypadkowym zbiorem objawów ani osobistą porażką. Jest reakcją na długotrwały wysiłek adaptacyjny.
Podsumowanie: syndrom Ulissesa to sygnał przeciążenia
Syndrom Ulissesa pokazuje, że emigracja nie jest tylko zmianą miejsca zamieszkania. To zmiana całego systemu odniesienia: języka, relacji, codzienności, statusu społecznego, tożsamości i poczucia bezpieczeństwa.
Jeśli rozpoznajesz u siebie somatyczne lub emocjonalne objawy długotrwałego stresu, może to oznaczać, że twój organizm przez długi czas próbował poradzić sobie z bardzo wymagającą sytuacją.
Chroniczny stres emigracyjny nie jest oznaką słabości. Jest sygnałem, że adaptacja kosztowała więcej, niż było widać na zewnątrz.
Bibliografia:
Bhugra, D. (2004). Migration and mental health. Acta Psychiatrica Scandinavica, 109(4), 243–258. https://doi.org/10.1046/j.0001-690X.2003.00246.x
Mucci, N., Traversini, V., Giorgi, G., Tommasi, E., De Sio, S., & Arcangeli, G. (2019). Migrant workers and psychological health: A systematic review. Sustainability, 12(1), 120. https://doi.org/10.3390/su12010120
Wurtz, O. (2022). A transactional stress and coping perspective on expatriation: New insights on the roles of age, gender and expatriate type. Journal of Global Mobility, 10(3), 351–372. https://doi.org/10.1108/JGM-10-2021-0086
Achotegui, J. (2019). Migrants living in very hard situations: Extreme migratory mourning (The Ulysses syndrome). Psychoanalytic Dialogues, 29(3), 252–268. https://doi.org/10.1080/10481885.2019.1614826