Kompulsywne objadanie się – przyczyny, objawy i terapia

Autor: Anna Łabuz-Błaszczak

Kompulsywne objadanie się często utożsamiane jest z emocjonalnym objadaniem się. 

Oba te zjawiska mają wspólny mianownik, czyli jedzenie przez osobę zbyt dużej ilości pokarmu. Różnica jednak leży w tym, jaki jest powód objadania. Kompulsywne objadanie się wiąże się z poczuciem utraty kontroli, czyli z jedzeniem dużo w krótkim czasie. W wyniku takiej sytuacji osoba odczuwa potem trudne emocje takie jak poczucie winy, czy wstydu. Emocjonalne objadanie się jest odpowiedzią na emocje, w rezultacie których często sięga się po tzw. “comfort food”, czyli jest jedzeniem produktów dających przyjemność i poprawiających samopoczucie, a niekoniecznie wiąże się z dużą ilością spożywanych pokarmów.

Czym jest objadanie napadowe?

Objadanie napadowe, czyli zespół kompulsywnego jedzenia charakteryzuje się poczuciem utarty kontroli nad ilością spożywanych pokarmów. Zaburzenie to ma charakter nawracający, a osoby zmagające się z nim mają poczucie, że nie są w stanie same poradzić sobie z napadami objadania się. Podobnie jak w emocjonalnym objadaniu się, czynnikiem wywołującym przejadanie się, mogą być emocje, jednak nie jest to jedyny czynnik. By zdiagnozować zaburzenia odżywiania, jakim jest BED (binge-eating disorder) musi pojawić się aspekt utarty kontroli nad tym, co i w jakiej ilości spożywamy. W przypadku jedzenia z powodu stresu, czy innych emocji wcale nie musi dochodzić do utraty kontroli. Na tym właśnie polega zasadnicza różnica w diagnozowaniu tych dwóch, wydawałoby się, tak podobnych do siebie zjawisk związanych ze spożywaniem jedzenia.

Przeczytaj też: Zaburzenia odżywiania – czym są i jak je rozpoznać?

Objadanie napadowe – objawy

DSM-5 jasno precyzuje, jakie objawy wskazują na zespół kompulsywnego jedzenia i z jaką częstotliwością powinny one się pojawiać. 

Są to:

• jedzenie dużych ilości pokarmów — takiej, która zdecydowanie przewyższa ilość, którą większość ludzi zjadłaby w podobnych okolicznościach np. np. jeśli osoba zjada obiad, deser, chipsy, czekoladę i wypija 2 litry Coli w ciągu dwóch godzin, to możemy uznać, że jest to ilość zdecydowanie większa niż ilość, jaką większość osób zjadłaby w tym samym czasie.
• poczucie braku kontroli nad tym ile i jak szybko się je — po prostu “traci się głowę” dla jedzenia, które pochłania całkowitą uwagę.
• jedzenie dużych ilości pokarmów, mimo braku odczuwania fizycznego głodu lub do momentu uczucia nieprzyjemnej sytości — tak, że aż boli brzuch lub chce się wymiotować,
• jedzenie w samotności ze względu na odczuwanie wstydu z powodu tego, jak dużo się je — łatwiej się schować przed innymi, stworzyć sobie bezpieczne otoczenie we własnym towarzystwie, aby nikt nas “nie nakrył” na tym, jak dużo jemy,
• silne, nieprzyjemne uczucia względem siebie po skończeniu się epizodu (np. poczucie winy, wstręt, wstyd),
• martwienie się tym ile jemy, czyli na co dzień czujemy, że coś wymyka się nam spod kontroli, czujemy napięcie i niepokój w związku z tym,
• co najmniej 1 dzień w każdym tygodniu objadamy się i trwa to minimum 3 miesiące,

Ważne! Jeśli wraz z objadaniem się występują epizody przeczyszczania się, głodówek, czy nadmiernych ćwiczeń możemy mieć do czynienia z bulimią, niekoniecznie z kompulsywnym objadaniem się. Warto pamiętać, że precyzyjnej diagnozy może dokonać jedynie specjalista przeszkolony w temacie zaburzeń relacji z jedzeniem. 

W zależności od tego, jak często występują epizody przejadania się, możemy podzielić objadanie się na: łagodne, umiarkowane, ciężkie oraz ekstremalne.

Podsumowując jeśli podejrzewamy u siebie kompulsywne objadanie, powinniśmy zwrócić uwagę na:

• ilość spożywanego jedzenia i jak szybko spożywamy te posiłki,
• czy nie możemy przestać jeść, nawet jeśli chcemy to zrobić,
• czy odczuwamy nieprzyjemne emocje, uderzające w nas samych, które pojawiają się po epizodzie,
• czy pragniemy uciec od towarzystwa ludzi podczas posiłku, czy jemy w samotności z powodu poczucia wstydu ze względu na ilość spożywanego jedzenia.

Dlaczego ludzie się objadają? Przyczyny kompulsywnego objadania

Przyczyn objadania się może być wiele i mogą mieć one swoje podłoże zarówno w emocjach, jak i w zaburzeniach neurologicznych, czy zaburzeniach glikemii organizmu. Potocznie o przyczynach objadania mówi się, że jedzenie stało się “bezpieczną przestrzenią” do ucieczki, kiedy czujemy się gorzej, ale to nie jedyna przyczyna.

Kompulsywne objadanie się może być też związane z ADHD, zarówno na podłożu impulsywności, jak i na podłożu zaburzeń ośrodka głodu i sytości (czyli w nieprawidłowym działaniu podwzgórza). 

Zaburzone odczuwanie głodu

Zaburzone odczuwanie głodu może mieć wiele przyczyn, które bywają złożone. Może być spowodowane szybkim wyrzutem i spadkiem cukru, przez co mamy ochotę na jeszcze więcej jedzenia – szczególnie tego słodkiego i wysoko przetworzonego. Jeśli więc w naszej diecie pojawiają się takie produkty, warto zaobserwować jak na nie reaguje nasz organizm – jeśli po jedzeniu wciąż występuje ochota na, szczególnie, niezdrowe przekąski, warto skonsultować się ze specjalistą w tym zakresie. 

Kontakt ze specjalistą jest też wskazany, jeśli czujemy, że wpadliśmy w tzw. “błędne koło” – pomimo spożywania odpowiedniej ilości kcal, wciąż czujemy uczucie łaknienia, co prowadzi do przejadania się. A może występuje u Ciebie uczucie ciągłego głodu? W takim przypadku, być może, chęć objadania się jest spowodowana zaburzeniami na tle hormonalnym. 

Impulsywność w ADHD

ADHD, a szczególnie jego komponent impulsywności może wpływać na częste objadanie się. W takiej sytuacji jedzenie staje się nagrodą lub sposobem na szybkie uzupełnienie dopaminy. Wynika to z reakcji układu nerwowego na jedzenie, które aktywuje układ nagrody w mózgu. Szacuje się, że osoby z ADHD znacznie częściej narażone są na zaburzenia odżywiania — anoreksję, bulimię oraz zespół kompulsywnego jedzenia. W przypadku tego kompulsywnego jedzenia, badania mówią, że aż 30% osób doświadczających niekontrolowanego objadania się ma ADHD. 

Przeczytaj też: Depresja maskowana – jak ją rozpoznać? Objawy, przyczyny i leczenie

Kompulsywne objadanie się — jak sobie radzić, gdy mamy napad?

Najlepszą sytuacją jest niedoprowadzanie do napadów objadania się. 

Kiedy czujesz, że napad się zbliża spróbuj zastosować 4 zasady:

1. Zatrzymaj się, aby nie działać automatycznie,
2. Weź 10 głębokich oddechów, aby dać sobie chwilę na przemyślenie,
3. Spróbuj zaobserwować swoje emocje – co teraz czujesz?
4. Spróbuj podjąć inną decyzję – to może być coś małego, np. napicie się herbaty, posłuchanie muzyki, czy spacer.

Jednak nie zawsze jest to możliwe, “walka” z objadaniem się bywa trudna. Bywają momenty, w których stare schematy biorą górę i chęć nadmiernego najedzenia się jest olbrzymia.

Można jednak przygotować się na trudne momenty i ograniczyć kompulsywne objadanie. Oto skuteczne strategie:

Regularne odżywianie

• Jedz posiłki i przekąski o stałych porach, w równych odstępach czasowych, aby unikać nagłych napadów głodu
• Unikaj restrykcyjnych diet – głodzenie się sprzyja późniejszemu objadaniu
• Dbaj o jakość posiłków – zawsze uwzględniaj źródła białka i błonnika, które zapewniają dłuższe uczucie sytości

Zmiana myślenia o jedzeniu

• Nie traktuj jedzenia jako kary lub nagrody
• Znajdź alternatywne sposoby nagradzania się, niezwiązane z żywnością
• Przygotuj listę czynności zastępczych, które możesz wykonać, gdy pojawi się ochota na objadanie

Kontrola otoczenia

• Nie rób zakupów spożywczych w momentach głodu lub gdy czujesz chęć objadania się
• Jeśli musisz iść do sklepu, weź tylko ograniczoną ilość pieniędzy
• Nie trzymaj w domu „zakazanych produktów”
• Jeśli chcesz zjeść „zakazane produkty”, rób to w miejscach publicznych, aby zachować kontrolę nad ilością

Wsparcie społeczne

• Podziel się swoimi trudnościami z bliskimi osobami, szczególnie tymi, z którymi mieszkasz
• Proś o wsparcie w trudnych momentach
• Zmień rutynę w porach, kiedy najczęściej dochodzi do epizodów objadania (np. po pracy) – zaplanuj spotkanie z przyjaciółmi, spacer lub wyjście do kina

Te strategie mogą pomóc w stopniowym ograniczaniu epizodów kompulsywnego objadania i budowaniu zdrowszej relacji z jedzeniem. Ważne jest stworzenie planu i alternatyw, aby nie musieć myśleć o tym, gdy epizod objadania się ma już miejsce, wtedy w trudnej sytuacji wystarczy tylko sięgnąć po tę listę.

Czy objadanie się jest objawem depresji?

Objadanie się może być objawem depresji. W momencie przytłoczenia, nadmiernego myślenia i silnych emocji, kompulsywne jedzenie może stać się strategią ucieczkową — jedzenie staje się pozornym i chwilowym remedium na poprawę samopoczucia. Jednak nie można uciec od swojego wewnętrznego świata. Nadmierne jedzenie jest metodą krótkofalową. 

Również objadanie się może wpływać na powstawanie depresji. Jak już wcześniej wspominałam, wynikiem nadmiernego spożywania pokarmów może być pogorszony nastrój związany z trudnymi i silnymi emocjami, jakimi są poczucie winy, czy wstyd. Emocje te mogą nasilać poczucie beznadziei i negatywnego spojrzenia na siebie.

Przeczytaj też: Jedzenie emocjonalnie – czym jest i jak je rozpoznać?

Jak wyjść z kompulsywnego objadania się?

Czasami pozornie wydaje się, że nie da się wyjść z kompulsywnego objadania się, że jest to silniejsze od nas samych. Jednak nic bardziej mylnego. Podobnie jak w przypadku każdego zaburzenia odżywiania, możemy poradzić sobie z tą trudnością. Jeśli przejadanie się związane jest z emocjami, czasami wystarczy sama uważność na to kiedy się pojawiają i kolenie się w inny sposób  niż poprzez jedzenie. W niektórych przypadkach jednak niezbędna będzie współpraca z psychodietetykiem, aby uporządkować sobie kwestie żywieniowe i stworzyć na nowo zdrową relację z jedzeniem.

Domowe sposoby na ciągłe podjadanie

• uważność na swoje potrzeby i emocje, spróbowanie innych metod, która będą przyjemne oraz relaksujące (np. medytacja, ćwiczenia oddechowe, spacer),
• uważność na sygnały z ciała — jeśli burczy w brzuchu i “ssie” w żołądku to głód fizjologiczny, jednak jeśli masz ochotę coś przekąsić, bo miał_ś zły dzień albo po prostu jest to Twoją “zachcianką” to raczej głód emocjonalny,
• uważne jedzenie, czyli jedzenie powoli, skupianie się tylko na posiłku, bez żadnych rozpraszaczy,
• przygotowywanie pełnowartościowych posiłków i zdrowych przekąsek, czyli przygotowanie jedzenia, które będzie zdrowe, pożywne, smaczne i będzie zdrowym zamiennikiem chipsów, czy innych chrupiących smakołyków (np. marchewka, jabłko, orzechy — w odpowiedniej ilości),
• odpowiednia ilość snu — tak, sen również może mieć wpływ na objadanie się. Im bardziej jesteśmy zmęczeni, tym bardziej potrzebujemy energii. A jak najlepiej ją dostarczyć? Jedząc węglowodany proste! 
• odpowiednia ilość wody — to może zaskakujące, ale czasem mylimy głód z pragnieniem. 

Praca nad sobą i swoimi trudnościami bywa wyzwaniem, ale przynosi pozytywne efekty. Szczególnie jeśli jest to praca pod okiem specjalisty, który zna świetne narzędzia, pomagając zbudować na nowo zdrową relację z jedzeniem.

Terapia zaburzeń odżywiania online

Terapia zaburzeń odżywiania to proces, który zazwyczaj rozpoczyna się od znalezienia odpowiedniego specjalisty. Kluczowe jest, aby terapeuta był osobą, z którą czujesz się komfortowo – pamiętaj, że masz prawo zmienić psychologa lub psychodietetyka, jeśli współpraca nie układa się pomyślnie. Budowanie relacji terapeutycznej wymaga jednak czasu, dlatego warto dać sobie i terapeucie szansę na wzajemne poznanie.

W zależności od rodzaju zaburzenia i indywidualnych potrzeb twoja terapia może obejmować różne podejścia:

• Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – szczególnie skuteczna we wczesnym stadium zaburzeń odżywiania
• Terapia rodzin – niezwykle pomocna w przypadku dzieci i nastolatków
• Dialog motywujący – metoda zwiększająca zaangażowanie w proces terapeutyczny

Badania naukowe potwierdzają wysoką skuteczność profesjonalnej terapii w leczeniu zaburzeń odżywiania:

• 30-50% osób objętych terapią poznawczo-behawioralną zdrowieje, dodatkowo odnotowując poprawę samooceny i funkcjonowania społecznego
• W przypadku terapii rodzin dla dzieci i nastolatków skuteczność jest jeszcze wyższa – od 60% do nawet 90% pacjentów wraca do zdrowia
• Dialog motywujący okazuje się równie skuteczny jak terapia poznawczo-behawioralna, szczególnie gdy są łączone

Naturalne jest, że przed rozpoczęciem terapii możesz odczuwać niepewność czy obawy dotyczące jej przebiegu i własnych odczuć w trakcie procesu. Pamiętaj, że:

• Możesz otwarcie rozmawiać o swoich wątpliwościach z terapeutą
• Masz prawo zrezygnować lub zmienić specjalistę w każdym momencie
• Pierwszy etap terapii to budowanie zaufania i bezpiecznej relacji
• Każdy proces terapeutyczny jest indywidualny i dostosowany do twoich potrzeb

Terapia zaburzeń odżywiania online oferuje dostępność i wygodę, zachowując jednocześnie skuteczność tradycyjnych metod leczenia.

Bibliografia:

1. Arkowitz, H., Miller, W. R., Rollnick, S. (2017). Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
2. Ciarrochi, J., Bailey, A., Harris, R. (2021). Pożegnaj wagę. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.
3. Gendron, A. (2023). Mini ADHD COACH. Grupa Wydawnicza Relacja.
4. Grzesiuk. L., Suszek, H. (2011). Psychoterapia. Problemy pacjentów. ENETEIA Wydawnictwo Szkolenia.
5. Tomasik-Czogała, M. (2024). Apetyt na dietę. Wydawnictwo Bukowy Las.
6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK338301/table/introduction.t1/