Zmagania z zaburzeniami nastroju to codzienna rzeczywistość milionów ludzi, którzy zmagają się z wahaniami emocjonalnymi wpływającymi na ich życie, relacje i samopoczucie. W Polsce problem ten dotyka około 1,5 miliona osób. To nie jedynie chwilowy spadek nastroju, ale złożone wyzwanie, które wymaga zarówno profesjonalnego wsparcia, jak i zrozumienia ze strony najbliższych. Jak rozpoznać, kiedy warto zwrócić uwagę na swoje emocje, zanim sytuacja stanie się przytłaczająca?
Czym są zaburzenia nastroju? Wyjaśnienie terminu
Zaburzenia nastroju to problemy zdrowia psychicznego, które wpływają na to, jak się czujemy na co dzień. Mogą one sprawiać, że czujemy się bardzo źle (nazywamy to depresją) lub mamy okresy niezwykłego pobudzenia (mania). U niektórych osób te dwa stany występują na zmianę — mówimy wtedy o zaburzeniu dwubiegunowym. Jest to coś zupełnie innego niż zwykłe zmiany humoru, których każdy z nas czasem doświadcza.
To, co wyróżnia zaburzenia nastroju, to ich długi czas trwania i duża intensywność. W przeciwieństwie do normalnych reakcji na trudne sytuacje życiowe, przy zaburzeniach nastroju trudne uczucia nie mijają przez wiele tygodni lub miesięcy, co mocno utrudnia pracę, naukę i utrzymywanie kontaktów z innymi ludźmi. Osobom dotkniętym tymi problemami często trudno jest wykonywać nawet najprostsze codzienne czynności, a ich cierpienie jest dużo głębsze niż zwykła reakcja na stres czy przeciwności losu.
Jakie są przyczyny zaburzeń nastroju?
Zaburzenia nastroju to złożone choroby, których powstanie zazwyczaj wynika z interakcji wielu różnych czynników. Współczesna psychiatria wskazuje na cztery główne obszary, które mogą przyczynić się do rozwoju tych zaburzeń.
Biologiczne podłoże
W rozwoju zaburzeń nastroju istotną rolę odgrywają nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu nerwowego. Badania wskazują na zaburzenia w działaniu neuroprzekaźników, szczególnie serotoniny, noradrenaliny i dopaminy. Dodatkowo, osoby mające w rodzinie kogoś z zaburzeniami nastroju mogą być bardziej podatne na ich rozwój — nauka potwierdza, że geny odgrywają tu ważną rolę. Równie istotne są zmiany strukturalne w mózgu, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za regulację emocji.
Czynniki środowiskowe
Traumatyczne przeżycia, przewlekły stres oraz znaczące zmiany życiowe także mogą przyczynić się do rozwoju zaburzenia nastroju. Utrata bliskiej osoby, rozwód, problemy finansowe czy zawodowe często poprzedzają wystąpienie pierwszych objawów. Szczególnie podatne są osoby, które doświadczyły trudnych wydarzeń w dzieciństwie lub żyją w długotrwałym stresie. Badania pokazują, że wczesne doświadczenia traumatyczne mogą trwale wpływać na rozwój mózgu i sposób reagowania na stres w dorosłym życiu. Równie istotne są współczesne czynniki stresogenne, takie jak izolacja społeczna, nadmierne obciążenie pracą czy problemy z pieniędzmi, które mogą przyczyniać się do rozwoju zaburzeń nastroju.
Hormonalne przyczyny
Zmiany hormonalne silnie wpływają na stan emocjonalny. Zaburzenia funkcjonowania tarczycy, wahania poziomu hormonów płciowych związane z menopauzą czy okresem poporodowym mogą prowadzić do rozwoju zaburzeń nastroju. U kobiet częściej obserwuje się depresję poporodową, związaną ze zmianami hormonalnymi po urodzeniu dziecka. Zaburzenia gospodarki hormonalnej mogą wpływać nie tylko na nastrój, ale także na sen, apetyt i poziom energii. Nasze samopoczucie może się znacząco zmieniać przy problemach z tarczycą (zarówno jej niedoczynność jak i nadczynność), przy zaburzeniach gospodarki hormonalnej czy cukrzycy. Dlatego tak ważne jest, by podczas diagnozowania przyczyn złego samopoczucia zbadać też te aspekty zdrowia.
Choroby somatyczne
Przewlekłe schorzenia, takie jak choroby serca, cukrzyca czy choroby autoimmunologiczne, zwiększają ryzyko wystąpienia zaburzeń nastroju. Wynika to zarówno z wpływu choroby na funkcjonowanie organizmu, jak i z obciążenia psychicznego związanego z długotrwałym leczeniem. Stan przewlekłego zapalenia, często towarzyszący tym chorobom, może dodatkowo wpływać na funkcjonowanie mózgu i przyczyniać się do rozwoju zaburzeń nastroju. Również niektóre leki stosowane w leczeniu chorób somatycznych mogą jako skutek uboczny wywoływać zmiany nastroju.
Objawy i rodzaje zaburzeń nastroju
Zaburzenia nastroju mogą manifestować się na wiele różnych sposobów, a ich objawy często różnią się między pacjentami.
Depresja
Depresja to zaburzenie charakteryzujące się długotrwałym obniżeniem nastroju oraz utratą zainteresowań i przyjemności z życia. Pacjenci doświadczają głębokiego smutku, poczucia bezwartościowości oraz zaburzeń snu i apetytu. Choroba znacząco wpływa na codzienne funkcjonowanie, utrudniając wykonywanie nawet podstawowych czynności.
Przeczytaj także: Depresja, czy można ją wyleczyć
Choroba afektywna dwubiegunowa
Zaburzenie cechujące się występowaniem naprzemiennych okresów depresji i manii. W fazie maniakalnej występuje wzmożona aktywność, zmniejszona potrzeba snu oraz podejmowanie ryzykownych decyzji. Chorzy doświadczają szybkiej mowy i gonitwy myśli. Po okresie manii zwykle następuje faza depresyjna.
Dystymia
Przewlekłe zaburzenie charakteryzujące się długotrwałym, łagodniejszym niż w depresji obniżeniem nastroju, utrzymującym się przez co najmniej dwa lata. Pacjenci zachowują zdolność do codziennego funkcjonowania, jednak wykonują wszystkie czynności ze znacznym wysiłkiem i bez odczuwania przyjemności.
Mania
Okresy, gdy czujemy więcej energii niż zwykle – jesteśmy pobudzeni, bardzo aktywni i mamy wyjątkowo dobry nastrój. Charakteryzuje się nadmiernym optymizmem, zmniejszoną potrzebą snu, wzmożoną aktywnością oraz często nieracjonalnymi zachowaniami. Osoby w stanie maniakalnym mogą podejmować ryzykowne decyzje finansowe lub życiowe.
Zaburzenia adaptacyjne
Nieprawidłowe reakcje na stresujące wydarzenia życiowe, przekraczające typową odpowiedź na stres. Objawy pojawiają się w ciągu trzech miesięcy od wystąpienia stresora i mogą obejmować przygnębienie, lęk oraz trudności w codziennym funkcjonowaniu. Zazwyczaj ustępują po rozwiązaniu sytuacji stresowej.
Cyklotymia
Łagodniejsza forma choroby afektywnej dwubiegunowej, charakteryzująca się występowaniem naprzemiennych okresów podwyższonego i obniżonego nastroju. Wahania nie są tak intensywne jak w chorobie dwubiegunowej, ale utrzymują się przez długi czas, wpływając na stabilność emocjonalną i funkcjonowanie społeczne.
Jak sobie radzić z zaburzeniami nastroju? Domowe sposoby
W procesie radzenia sobie z zaburzeniami nastroju kluczowe znaczenie ma wprowadzenie regularnego trybu życia i stosowanie się do zasad higieny psychicznej.
Codzienna aktywność fizyczna, nawet w formie umiarkowanego wysiłku, może znacząco wpływać na poprawę samopoczucia poprzez stymulację wydzielania endorfin i regulację poziomu kortyzolu. Szczególnie wartościowe są regularne spacery na świeżym powietrzu, które łączą korzyści z aktywności fizycznej z dobroczynnym wpływem światła słonecznego na rytm dobowy.
Fundamentalne znaczenie ma także dbałość o prawidłowy sen. Ustalenie stałych pór zasypiania i budzenia się pomaga w regulacji rytmu dobowego, co bezpośrednio przekłada się na stabilizację nastroju.
Diagnoza i leczenie zaburzeń nastroju
Prawidłowa diagnoza zaburzeń nastroju wymaga kompleksowego podejścia i dokładnej oceny stanu pacjenta przez specjalistę. Proces diagnostyczny obejmuje szczegółowy wywiad medyczny, ocenę objawów oraz wykluczenie innych możliwych przyczyn obserwowanych zmian nastroju.
Farmakoterapia
Farmakoterapia stanowi ważny element leczenia zaburzeń nastroju, pomagając przywrócić równowagę chemiczną w mózgu. Odpowiednio dobrane leki łagodzą objawy choroby, poprawiają jakość życia i ułatwiają powrót do codziennego funkcjonowania. Leczenie farmakologiczne jest zawsze dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjenta, uwzględniając specyfikę objawów oraz ogólny stan zdrowia. Regularne przyjmowanie przepisanych leków w połączeniu z monitorowaniem ich działania przez lekarza prowadzącego zwiększa szanse na osiągnięcie stabilizacji i zapobiega nawrotom choroby.
Psychoterapia
Spotkania z psychoterapeutą pomagają lepiej rozpoznawać pierwsze sygnały pogorszenia nastroju i nauczyć się, jak na nie reagować. W trakcie terapii można zrozumieć, co szczególnie wpływa na nasze wahania nastroju i wypracować własne sposoby radzenia sobie z trudnymi momentami. Jest to szczególnie pomocne przy zaburzeniach dwubiegunowych, gdzie ważne jest, by umieć rozpoznawać zarówno oznaki depresji, jak i stany podwyższonego nastroju.
Przeczytaj także: Terapia poznawczo-behawioralna, czy jest i jakie daje korzyści
Zaburzenia nastroju u dorosłych a zaburzenia nastroju u dzieci
Manifestacja zaburzeń nastroju może znacząco różnić się w zależności od wieku pacjenta. U dzieci i młodzieży objawy często przybierają inną formę niż u dorosłych, co może utrudniać prawidłową diagnozę. U młodszych pacjentów zamiast wyraźnego smutku częściej obserwuje się drażliwość i zachowania agresywne. Dzieci mogą skarżyć się na dolegliwości somatyczne, takie jak bóle brzucha czy głowy, które nie mają podłoża fizycznego. Problemy z zachowaniem w szkole i trudności w relacjach z rówieśnikami często stanowią pierwsze sygnały ostrzegawcze. Dodatkowo, u nastolatków zaburzenia nastroju mogą manifestować się poprzez zachowania ryzykowne, izolację społeczną lub nadmierne korzystanie z mediów społecznościowych.
Przeczytaj także: Jak pomóc osobie w depresji
Terapia zaburzeń nastroju – co warto wiedzieć?
Skuteczne leczenie zaburzeń nastroju wymaga połączenia różnych form pomocy. Regularne wizyty u psychiatry pozwalają dobrać i modyfikować leki przeciwdepresyjne lub stabilizujące nastrój, podczas gdy psychoterapia (szczególnie poznawczo-behawioralna lub interpersonalna) uczy, jak radzić sobie z trudnymi sytuacjami i emocjami. Wsparcie bliskich jest niezbędne – mogą oni zauważyć pierwsze oznaki pogorszenia i pomóc w przestrzeganiu zaleceń lekarskich. Takie kompleksowe podejście jest ważne, ponieważ same leki nie nauczą nowych sposobów myślenia, a sama psychoterapia może nie wystarczyć przy głębokiej depresji. W przypadku nasilonych objawów czasem potrzebna jest hospitalizacja, która pozwala szybko ustabilizować stan pacjenta i dobrać skuteczne leczenie.
Powrót do zdrowia to proces wymagający czasu – pierwsze pozytywne zmiany często widać po 4-6 tygodniach, ale wypracowanie stabilnego samopoczucia może zająć kilka miesięcy systematycznej pracy.
Zaburzenia nastroju, choć stanowią poważne wyzwanie zdrowotne, są schorzeniami poddającymi się leczeniu. Współczesna medycyna oferuje skuteczne metody terapii, które przy systematycznym stosowaniu pozwalają na powrót do satysfakcjonującego życia. Najważniejsze jest wczesne rozpoznanie problemu i rozpoczęcie leczenia pod opieką specjalistów, a następnie konsekwentne przestrzeganie zaleceń terapeutycznych, nawet po ustąpieniu objawów.
