ASD i kobieta

ASD – czym jest spektrum autyzmu i jak je leczyć?

utworzone przez | Zdrowie psychiczne

Każdy przypadek jest indywidualny, dlatego pamiętaj, że artykuły nie zastąpią terapii!
Jeśli potrzebujesz wsparcia zarezerwuj spotkanie tutaj!

Pokrzywdzeni, cierpiący, ignorowani przez państwo – ale przyjaźni i życzliwi. Po prostu godni współczucia. Właśnie tak wygląda obraz, jaki mają w Polsce osoby w spektrum autyzmu [1].

W ostatnich latach mamy do czynienia ze wzrostem diagnoz w kierunku zaburzenia ze spektrum autyzmu. W USA w 2000 roku diagnozowano 1 na 150 dzieci. W 2014 roku diagnozuje się już 1 dziecko na 54 [2]. 

W Polsce nie ma na ten moment danych, które pozwoliłyby oszacować dokładną ilość osób borykających się z ASD. Jednak liczba wydawanych orzeczeń o niepełnosprawności z powodu autyzmu, wzrosła z 7617 w 2012 r. do 19 859 w 2020 r. [3]

ASD – co to znaczy?

Zgodnie z definicją, zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD – Autism Spectrum Disorders) to neurobiologiczne zaburzenia rozwojowe, które wpływają na zdolności społeczne, komunikacyjne i behawioralne jednostki. 

Osoby z ASD mogą wykazywać zróżnicowane stopnie trudności w nawiązywaniu relacji społecznych oraz rozumieniu języka mówionego i niewerbalnego. Mogą również przejawiać ograniczone, stereotypowe zainteresowania oraz działania [4].

Należy pamiętać, iż autyzm to zaburzenie, z którym dana osoba boryka się przez całe życie. Spektrum autyzmu u dorosłych jest bezpośrednią kontynuacją tego, czego dana osoba doświadczyła od czasów dzieciństwa. Nie ma możliwości rozwinięcia autyzmu dopiero w dorosłości.

ASD – czy przyczyny zaburzeń ze spektrum autyzmu są dobrze znane?

Przyczyny autyzmu nie są w pełni poznane – rozważa się wpływ zarówno czynników genetycznych, jak i środowiskowych. 

Wśród czynników rozwoju spektrum autyzmu wymienia się:

  • Geny. Szereg badań wskazuje na znaczący wpływ genów na ryzyko wystąpienia ASD. Istnieje dziedziczność tej choroby, a bliscy krewni osób z autyzmem są bardziej narażeni na rozwinięcie tego zaburzenia [5].
  • Czynniki środowiskowe. Ekspozycja na pewne czynniki środowiskowe w czasie ciąży, np. infekcje, toksyny czy pewne leki, została zidentyfikowana jako potencjalny czynnik ryzyka [6].
  • Zaburzenia neurobiologiczne. Badania neuroobrazowania wykazały różnice w strukturze i funkcji mózgu osób z ASD. Zauważono nieprawidłowości w obszarach takich jak płat czołowy, ciało migdałowate czy móżdżek [7].
  • Zaburzenia immunologiczne. Badania sugerują, że nieprawidłowości w układzie immunologicznym mogą mieć związek z rozwojem autyzmu. Zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, obserwuje się np. chroniczne stany zapalne, obecność pewnych konkretnych antyciał w mózgu i podwyższone poziomy prozapalnych cytokin [8].
  • Czynniki perinatalne. Nieprawidłowości w okresie okołoporodowym, takie jak komplikacje podczas porodu, przedwczesne urodzenie czy niska masa urodzeniowa, mogą zwiększać ryzyko wystąpienia ASD [9].

Warto zaznaczyć, że autyzm wynika z interakcji wielu czynników genetycznych i środowiskowych, a badania nad tym obszarem są nadal prowadzone w celu pełniejszego zrozumienia tej kwestii.

Tym niemniej jest właściwie pewne, że u podłoża tego zaburzenia nie leżą błędy wychowawcze czy zaniedbanie przez rodziców.

Spektrum autyzmu i jego objawy

Spektrum autyzmu – jak rozpoznać objawy?

Osoby z autyzmem mogą czasem zachowywać się w sposób odstający od “przyjętej normy”. Na szczęście – jako społeczeństwo – coraz częściej rozumiemy, że wcale nie oznacza to, że osoby wykazujące zachowania ze spektrum autyzmu są w jakiś sposób gorsze lub że nie zasługują na równe traktowanie. 

Spektrum autyzmu co to jest? I co to znaczy dla osoby doświadczającej tego zaburzenia?

Osoba z autyzmem może [10]:

  • mieć trudności z komunikacją i interakcjami z innymi ludźmi,
  • mieć trudności ze zrozumieniem, jak myślą lub czują inni ludzie,
  • odbierać bodźce takie jak jasne światło lub głośne dźwięki jako przytłaczające, stresujące lub sprawiające dyskomfort,
  • odczuwać niepokój lub zdenerwowanie w nieznanych sytuacjach i wydarzeniach towarzyskich,
  • potrzebować poświęcić więcej czasu na zrozumienie odbieranych informacji,
  • wielokrotnie wykonywać te same czynności lub powtarzać myśli.

Autyzm to tak naprawdę całe spektrum objawów. Osoby w spektrum autyzmu będą więc różnić się od siebie. 

Część osób przejawiających objawy spektrum autyzmu będzie funkcjonować bez większych trudności, inne zaś będą potrzebowały znacznie więcej wsparcia, być może nawet codziennej opieki ze strony rodzica lub opiekuna – nawet w dorosłości.

Czym charakteryzują się osoby w spektrum autyzmu?

W związku z tym, że u różnych ludzi zaburzenia ze spektrum autyzmu różnią się nasileniem, nie sposób stworzyć jednorodnego i pasującego do wszystkich portretu osoby w spektrum autyzmu.

U takich osób mogą jednak występować następujące cechy czy zachowania [10]:

  • Trudności w komunikacji społecznej:
    • Osoby z ASD mogą mieć trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji społecznych.
    • Mogą mieć ograniczone umiejętności rozumienia gestów, mimiki twarzy, czy tonu głosu. 
  • Ograniczone zainteresowania i stereotypie:
    • Charakteryzują się ograniczonymi i powtarzalnymi zainteresowaniami.
    • Mogą wykazywać szczególne zainteresowanie jednym tematem, zupełnie pomijając inne. 
  • Trudności w komunikacji werbalnej i niewerbalnej:
    • Niektóre osoby z ASD mogą mieć trudności w rozwijaniu umiejętności mówienia i rozumienia mowy.
    • Mogą przejawiać specyficzne ruchy ciała, takie jak kołysanie się, obracanie przedmiotów, czy powtarzalne gesty. 
  • Stereotypowe zachowania:
    • Osoby ze spektrum autyzmu mogą wykazywać stereotypowe i powtarzalne zachowania, takie jak machanie rękami, skakanie czy powtarzalne dźwięki. 
  • Hipersensytywność lub hiposensytywność sensoryczna:
    • Występują różnice w reakcjach na bodźce sensoryczne. Niektórzy są nadwrażliwi na światło, dźwięki, zapachy, inni natomiast mogą wykazywać mniejszą wrażliwość na bodźce sensoryczne. 
  • Rutynowe zachowania i opór przed zmianami:
    • Osoby z ASD mogą być silnie przywiązane do rutynowych działań i wykazywać opór wobec zmiany rutyn. 
  • Intensywne zainteresowania i zdolności specjalistyczne:
    • W niektórych przypadkach osoby z ASD wykazują wyjątkowe zdolności w określonych obszarach, takich jak matematyka, sztuka czy nauki przyrodnicze.

Ważne jest zaznaczenie, że każda osoba ze spektrum autyzmu jest unikalna, a spektrum autyzmu obejmuje różne poziomy funkcjonowania. Nie wszyscy ludzie z ASD wykazują te same cechy, a ich indywidualne doświadczenia mogą się znacząco różnić. Cechy autyzmu mogą zmieniać się wraz z rozwojem jednostki oraz wpływem środowiska.

Autyzm a inteligencja

Nierzadko ludzie łączą to zaburzenie z ponadprzeciętnym ilorazem inteligencji. Powodem tego może być dominujący obraz osób z ASD w mediach (np. film pt. “Piękny umysł”). Realia są jednak takie, że nie ma zasady co do tego, by autyzm łączył się z geniuszem. 

Związek między poziomem inteligencji a autyzmem jest złożony, a osoby ze spektrum autyzmu wykazują zróżnicowane zdolności intelektualne. Warto podkreślić, że autyzm obejmuje całe spektrum funkcjonowania, a poziom inteligencji w populacji osób z ASD jest zróżnicowany: od osób z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną po osoby o wysokim poziomie inteligencji [11]. 

Spektrum autyzmu u kobiet i spektrum autyzmu dziewczynek

Podczas gdy spektrum autyzmu diagnozuje się u 1 na 34 chłopców, diagnoza spektrum autyzmu u dziewczynek zostaje postawiona w 1 na 145 przypadków, czyli ponad 4 razy rzadziej [2]. Badania wskazują na to, że dziewczynki oraz kobiety są narażone na przeoczenie, błędną diagnozę czy też diagnozę postawioną z opóźnieniem.

Kobiece spektrum autyzmu może różnić się nieco objawami od “książkowego”, czyli w pewnym sensie, “męskiego” autyzmu. Przede wszystkim u kobiet rzadziej występują tak zwane “szczególne zainteresowania” (czyli duże skupienie uwagi na jednym temacie, jak, powiedzmy, astronomia czy książki przygodowe), które tak mocno kojarzą się z autyzmem. 

Wpływ na to niedodiagnozowanie może mieć też zjawisko tak zwanego maskowania, czyli zdolność do ukrywania pewnych objawów autyzmu w sytuacjach społecznych. Jest coraz więcej badań wskazujących na to, że statystycznie kobiety maskują częściej, niż robią to mężczyźni. 

Nie bez znaczenia są też uprzedzenia specjalistów zajmujących się diagnozą, którzy, przez wzgląd na płciowe stereotypy, uznają, że autyzm jest zaburzeniem typowym dla populacji męskiej – co sprawia, że uniewrażliwiają się na wskaźniki autyzmu występujące u kobiet [12].

Spektrum autyzmu – diagnoza

Lekarz psychiatra, diagnozując zaburzenia ze spektrum autyzmu odwoła się do konkretnych kryteriów zdefiniowanych w klasyfikacjach ICD-10 lub ICD-11 autorstwa WHO (to głównie do niej odnoszą się lekarze w Polsce) lub DSM-5 (wydawanej przez American Psychiatric Association). 

Specjalista stawia diagnozę ASD na podstawie obserwacji zachowania w trzech sferach: interakcji społecznych, komunikacji i sztywności zachowania [13]. 

Diagnoza spektrum autyzmu u dzieci

W przypadku dzieci, częścią diagnozy będzie m.in. wywiad z rodzicami, obserwacja dziecka czy wykonanie dodatkowych badań, które mogłyby wykluczyć alternatywne diagnozy. O opinię mogą zostać poproszeni również np. nauczyciele dziecka. 

Taką diagnostykę prowadzą poradnie psychologiczno-pedagogiczne lub prywatne ośrodki specjalizujące się w tematyce autyzmu.

Diagnoza spektrum autyzmu u dorosłych

Może zdarzyć się tak, że z autyzm u dziecka zostanie przeoczony (np. przez wzgląd na niewielkie nasilenie objawów).

Dziecko takie może dorastać, borykając się z poczuciem inności, niedopasowania do reszty społeczeństwa. W końcu, pewnego dnia, jako dorosła już osoba, może chcieć wybrać się do specjalisty zdrowia psychicznego, poszukując odpowiedzi i pomocy. Jak w takim przypadku przebiega diagnoza? Dokąd należy się udać?

Spektrum autyzmu u osoby dorosłej może zdiagnozować lekarz psychiatra lub psycholog klinicysta mający doświadczenie w diagnozie zaburzeń ze spektrum autyzmu. W trakcie diagnozy pacjent może zostać poproszony o wypełnienie np. Kwestionariusza AQ (Autism Quotient). 

W przypadku diagnozowania zaburzenia ze spektrum autyzmu u dorosłych, diagnosta najpewniej będzie chciał przeprowadzić poszerzony wywiad z pacjentem np. ADI-R

(Wywiad do Diagnozy Autyzmu), równocześnie dokonując obserwacji np. poprzez moduł 4 ADOS-2 (The Autism Diagnostic Observation Schedule) i szukając wskaźników pozwalających postawić diagnozę. 

Choroby i zaburzenia, które mogą współwystępować z ASD

Zdarza się, że zaburzenia ze spektrum autyzmu współwystępują z innymi trudnościami natury psychicznej. 

Wśród nich wymienić można:

  • depresję, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno kompulsywne [14],
  • zaburzenia deficytu uwagi z hiperaktywnością (ADHD) [15],
  • bezsenność, zaburzenia snu REM [16],
  • epilepsję i inne zaburzenia neurologiczne [17]. 

ASD u dorosłych

Leczenie spektrum autyzmu – na czym polega?

Autyzm jako zaburzenie rozwojowe będzie towarzyszyło osobie go doświadczającej na przestrzeni całego życia. Nie jest chorobą, więc nie sposób go wyleczyć w takim sensie, w jakim leczymy przeziębienie czy zapalenie płuc. 

Można jednak nauczyć się z nim funkcjonować tak, by życie z tą przypadłością przynosiło jak najmniej trudności czy cierpienia. 

Jeśli chodzi o spektrum autyzmu, terapia u psychologa lub psychoterapeuty to interwencja, którą warto rozważyć, aby sobie pomóc. 

Specjalistki Wszędzie Ważne mają doświadczenie w pracy z osobami w spektrum autyzmu i mogą wesprzeć Ciebie lub Twoich bliskich w szukaniu drogi do zdrowia.

Terapia behawioralna i terapia poznawczo-behawioralna 

Terapia behawioralna i terapia poznawczo behawioralna (CBT) to jedna z często stosowanych metod w terapii autyzmu. Tego typu interwencje będą pomocne w rozwijaniu szerokiego wachlarza umiejętności u pacjenta. 

Udział w terapii w nurcie poznawczo-behawioralnym będzie wspierał m.in. społeczne umiejętności i lepsze codzienne funkcjonowanie osób z autyzmem poprzez wypracowywanie nowych schematów działań. 

W jednym z badań wykazano poprawę stanu u 78.5% osób uczestniczących w tego typu interwencji [18].

Terapie zajęciowe

Terapia zajęciowa jest często stosowana w terapii autyzmu. W jej toku możliwe jest rozwijanie umiejętności życiowych, społecznych i emocjonalnych u osób ze spektrum autyzmu [19]. 

Wśród modalności terapii zajęciowych wyróżnia się na przykład arteterapię, socjoterapię, ergoterapię czy integrację sensoryczną. 

Terapia mowy i komunikacji

Terapię mowy i komunikacji stosuje się z sukcesem w leczeniu osób ze spektrum autyzmu w celu poprawy komunikacji werbalnej i niewerbalnej [20].

Warto zauważyć, że skuteczność terapii mowy w autyzmie może różnić się w zależności od indywidualnych cech i potrzeb danej osoby. Dostosowanie interwencji do konkretnych umiejętności i wyzwań komunikacyjnych jednostki jest kluczowe dla osiągnięcia pozytywnych efektów. 

Podsumowanie

Według deklaracji z 2021 roku, 68% Polaków zetknęło się (również za pośrednictwem mediów) z osobą cierpiącą na zaburzenia ze spektrum autyzmu. Zaledwie 4 lata wcześniej, bo w 2017 roku, odsetek ten był niższy o 13 punktów procentowych i wynosił 55%. 

Równocześnie, 37% badanych zna osobę będącą w spektrum autyzmu osobiście i istnieje duże prawdopodobieństwo, że z biegiem lat odsetek ten będzie jeszcze bardziej wzrastał, ponieważ coraz więcej z nas słyszy w gabinecie specjalisty zdrowia psychicznego diagnozę ASD.

Jeśli podejrzewamy, że problem ten może dotyczyć nas lub kogoś z naszych bliskich, możemy zgłosić się po pomoc. Wykwalifikowany specjalista zdrowia psychicznego będzie w stanie przeprowadzić pełną diagnozę, która pozwoli potwierdzić lub wykluczyć takie podejrzenie.

Z kolei psychologowie i psychoterapeuci mają w swoich gabinetach sprawdzone narzędzia do tego, by wspomóc w codziennym funkcjonowaniu osoby, u których już zdiagnozowano ASD.

Neuroróżnorodność to nie wyrok – to raczej odmienny sposób przeżywania świata. I jeśli nauczymy się to dostrzegać i z tym pracować, możemy stworzyć sobie warunki do szczęśliwego i pełnego życia. 

 

Źródła:

[1] Centrum Badania Opinii Społecznej.  (2021). Raport Z Badań Ilościowych Zrealizowanych Przez Fundację CBOS dla fundacji Jim. https://www.cbos.pl/PL/publikacje/news/2021/12/dane/Spoleczny_obraz_ autyzmu-styczen2021.pdf

[2] Centers for Disease Control and Prevention. (2020). Prevalence of Autism Spectrum Disorder Among Children Aged 8 Years — Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 Sites, United States. 2016. https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/ 69/ss/ss6904a1.htm

[3] Synapsis.org.pl (b.d.). Pobrano 18 grudzień 2023 z https://synapsis.org.pl/autyzm/czym-jest-autyzm/wystepowanie-autyzmu/

[4] Rybka, A. (2014). Historia poszukiwań odpowiedzi na pytanie o istotę autyzmu: History of searching for the answer to the question about the nature of autism. Developmental Psychology / Psychologia Rozwojowa, 19(1), 9–29. https://doi.org/10.4467/20843879PR.14.001.1723

[5] Hallmayer, J., Cleveland, S., Torres, A., Phillips, J., Cohen, B., Torigoe, T., Miller, J., Fedele, A., Collins, J., Smith, K., Lotspeich, L., Croen, L. A., Ozonoff, S., Lajonchere, C., Grether, J. K., & Risch, N. (2011). Genetic heritability and shared environmental factors among twin pairs with autism. Archives of General Psychiatry, 68(11), 1095–1102. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2011.76

[6] Landrigan, P. J. (2010). What causes autism? Exploring the environmental contribution. Current Opinion in Pediatrics, 22(2), 219–225. https://doi.org/10.1097/MOP.0b013e328336eb9a

[7] Amaral, D. G., Schumann, C. M., & Nordahl, C. W. (2008). Neuroanatomy of autism. Trends in Neurosciences, 31(3), 137–145. https://doi.org/10.1016/j.tins.2007.12.005

[8] Onore, C., Careaga, M., & Ashwood, P. (2012). The role of immune dysfunction in the pathophysiology of autism. Brain, Behavior, and Immunity, 26(3), 383–392. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2011.08.007

[9] Gardener, H., Spiegelman, D., & Buka, S. L. (2009). Prenatal risk factors for autism: Comprehensive meta-analysis. The British Journal of Psychiatry: The Journal of Mental Science, 195(1), 7–14. https://doi.org/10.1192/bjp.bp.108.051672

[10] Bryńska, A., Jagielska, G., Komender, J., (2014). Autyzm i zespół Aspergera. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

[11] Howlin, P., & Moss, P. (2012). Adults with autism spectrum disorders. Canadian Journal of Psychiatry. Revue Canadienne De Psychiatrie, 57(5), 275–283. https://doi.org/10.1177/070674371205700502

[12] Loomes, R., Hull, L., & Mandy, W. P. L. (2017). What Is the Male-to-Female Ratio in Autism Spectrum Disorder? A Systematic Review and Meta-Analysis. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 56(6), 466–474. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2017.03.013

[13] World Health Organization. (1992). International Classification of Diseases and Related Health Problems, Tenth Revision (ICD-10). Geneva, Switzerland: Author.

[14] Simonoff, E., Pickles, A., Charman, T., Chandler, S., Loucas, T., & Baird, G.
(2008). Psychiatric disorders in children with autism spectrum disorders: prevalence,
comorbidity, and associated factors in a population-derived sample. Journal of the
American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 47(8), 921-929.
[15] Joshi, G., Petty, C., Wozniak, J., Henin, A., Fried, R., Galdo, M., … & Biederman, J. (2010). The heavy burden of psychiatric comorbidity in youth with autism spectrum disorders: A large comparative study of a psychiatrically referred population. Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(11), 1361-1370.
[16] Krakowiak, P., Goodlin-Jones, B., Hertz-Picciotto, I., Croen, L. A., & Hansen, R. L. (2008). Sleep problems in children with autism spectrum disorders, developmental delays, and typical development: a population-based study. Journal of Sleep Research, 17(2), 197-206.
[17] Tuchman, R., & Cuccaro, M. (2011). Epilepsy and autism: Neurodevelopmental perspective. Current Neurology and Neuroscience Reports, 11(4), 428-434.
[18] Wood, J. J., Drahota, A., Sze, K., Har, K., Chiu, A., & Langer, D. A. (2009). Cognitive behavioral therapy for anxiety in children with autism spectrum disorders: A randomized, controlled trial. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 50(3), 224-234.
[19] Case-Smith, J., & Arbesman, M. (2008). Evidence-based review of interventions for autism used in or of relevance to occupational therapy. The American Journal of Occupational Therapy: Official Publication of the American Occupational Therapy Association, 62(4), 416–429. https://doi.org/10.5014/ajot.62.4.416
[20] Fuller, E. A., & Kaiser, A. P. (2020). The Effects of Early Intervention on Social Communication Outcomes for Children with Autism Spectrum Disorder: A Meta-analysis. Journal of autism and developmental disorders, 50(5), 1683–1700. https://doi.org/10.1007/s10803-019-03927-z

Obraz autorstwa jcomp na Freepik