Trauma i jej objawy

Trauma – czym jest i na czym polega jej leczenie?

utworzone przez | Zdrowie psychiczne

Każdy przypadek jest indywidualny, dlatego pamiętaj, że artykuły nie zastąpią terapii!
Jeśli potrzebujesz wsparcia zarezerwuj spotkanie tutaj!

Żyjemy w niespokojnym świecie. Niespokojnym na tyle, że prawdopodobieństwo, iż w ciągu naszego życia przydarzy nam się trauma jest najwyższe od czasów drugiej wojny światowej [1]. Niepokoje społeczne, przemoc, katastrofa klimatyczna. To czynniki, które niewątpliwie dokładają do tego prawdopodobieństwa swoją cegiełkę. W niniejszym artykule weźmiemy na tapet znajome, choć może nie zawsze jasne słowo „trauma”. Co to znaczy? Jakie ma przyczyny? Jakie daje objawy? Czy można ją wyleczyć?

Trauma – co to jest? 

Trauma to reakcja autonomicznego układu nerwowego na zdarzenie lub też serię gwałtownych i nieprzyjemnych zdarzeń, które w efekcie prowadzą do poważnych zmian w funkcjonowaniu osoby, która jej doświadczyła. 

Może powstać również wskutek przewlekłej ekspozycji na stresujące warunki, na przykład w przypadku przemocy domowej lub przewlekłego zaniedbania.

Najczęstszą przyczyną traumy są wydarzenia takie jak wojna, katastrofy naturalne, przemoc fizyczna lub seksualna, wypadki samochodowe, lub utrata bliskiej osoby .

Stresor traumatyczny – jaką rolę odgrywa w traumie?

Stresor traumatyczny to stresujące lub zagrażające wydarzenie czy też okoliczność, które wywołują w danej osobie poczucie zagrożenia i przekraczają jej zdolność radzenia sobie. 

Dla każdego z nas może być to coś innego. Możemy być bardziej podatni na jedne rodzaje stresorów niż na inne ze względu na nasze warunki osobowościowe i doświadczenia życiowe. 

Generalnie jednak „stresor traumatyczny” to takie doświadczenie, w którym zagrożone jest zdrowie albo życie lub też które są związane z przemocą psychiczną, fizyczną czy też seksualną. 

Można więc powiedzieć, że w przypadku doświadczenia takiego, jak trauma, przyczyny mogą być różne. Najczęściej jednak mówi się o następujących sytuacjach [4]:

  • Wystąpienie katastrof naturalnych, wypadków drogowych, lub innych nagłych tragedii.
  • Doświadczenie przemocy fizycznej, seksualnej lub emocjonalnej.
  • Utrata bliskiej osoby.
  • Uczestnictwo w działaniach wojennych lub ekspozycja na przemoc związana z konfliktem zbrojnym.
  • Przeżycie poważnej choroby lub traumatycznego urazu.
  • Przemoc domowa lub nadużycie w dzieciństwie.

Co ważne, traumatyczna reakcja może wystąpić zarówno w wyniku bezpośredniego narażenia na takie zdarzenie, ale również wtedy, kiedy osoba będzie wyłącznie naocznym jego świadkiem [2] lub jeśli tego typu zdarzenie stanie się udziałem kogoś bliskiego [5].

Jakie są fazy traumy?

Trauma to doświadczenie, które przerywa dotychczasowy bieg życia osoby, która ją przeżyła. Powrót do „normalnego funkcjonowania” może być dużym wyzwaniem. 

W swojej książce „Trauma and Recovery” Judith Herman wysnuwa tezę dotyczącą tego, że proces powrotu do zdrowia przebiega w trzech fazach [5]. Oto, jakie są ich charakterystyki:

  1. Faza nadmiernego pobudzenia i dezorganizacji. W tej fazie osoba dotknięta traumą może doświadczać wzmożonej pobudliwości, trudności w skupieniu uwagi, natrętnych wspomnień, lęków i napadów paniki. Może to prowadzić do dezorganizacji funkcjonowania, trudności w wykonywaniu codziennych zadań oraz do problemów z regulacją emocji.
  2. Faza ucieczki i unikania. Po fazie nadmiernego pobudzenia osoba, która doświadczyła traumy, może próbować unikać wspomnień o niej oraz sytuacji, miejsc lub osób związanych z traumatycznym doświadczeniem. Mogą pojawić się symptomy depresyjne, uczucie wycofania się społecznego oraz problemy z zaufaniem.
  3. Faza integracji i odbudowy. W tej fazie osoba zaczyna akceptować i przetwarzać swoje doświadczenie traumy. Wdraża strategie radzenia sobie i szuka wsparcia w celu zrozumienia i zintegrowania traumatycznych doświadczeń. Może to prowadzić do rozwoju nowych zasobów osobistych, większej odporności psychicznej oraz poczucia odnowy i odbudowy. Zdarza się, że osoba doświadczyć czegoś, co literatura nazywa wzrostem posttraumatyczny, którego efektem staje się zwiększona odporność psychiczna i głębsze docenianie życia, co może prowadzić do lepszego funkcjonowania i rozwoju osobistego.

Należy pamiętać, iż Herman wysnuła swoją teorię w latach 90. XX wieku i bazowała przede wszystkim na swoim doświadczeniu klinicznym, a nie na zakrojonych na szeroką skalę badaniach naukowych. Fazy te nie są więc wyryte w kamieniu. Nie każda osoba, która doświadczyła traumy, będzie przechodzić wszystkie etapy. Nie każdy będzie przeżywał tak samo każdy etap. 

Reakcje poszczególnych ludzi na traumatyczne zdarzenia mogą być bardzo indywidualne. Równocześnie, część osób może odnaleźć w powyższych fazach traumy odbicie swojego doświadczenia, co może być pomocne w zrozumieniu trudnego czasu, przez który przechodzą. 

Rodzaje traumy – jakie mogą być jej przyczyny?

Traumatyczne doświadczenia mają różne przebieg i mogą spotkać nas na różnych etapach naszego życia. Poczynając od dzieciństwa (szacunki mówią o tym, że nawet 50% dzieci doświadczyło traumatycznego zdarzenia! [6]) aż po dorosłe życie i starość. Wypadki komunikacyjne, konflikty zbrojne, klęski naturalne czy pandemie… – w XXI wieku jesteśmy narażeni na różnorodne stresory traumatyczne.

Traumy mają różne źródła. Z tego powodu można podzielić je na kilka kategorii:

    • Trauma z dzieciństwa. Doświadczenia traumatyczne w młodym wieku mogą pozostawić trwały ślad emocjonalny, wpływając na relacje interpersonalne, zdrowie psychiczne oraz samopoczucie osoby, która ich doświadczyła. Najczęstszą przyczyną traumy z dzieciństwa jest zaniedbanie fizyczne [6], czyli np. brak odpowiedniej ilości jedzenia lub czystych ubrań oraz brak uwagi i opieki ze strony opiekuna. Doświadczenie traumy w dzieciństwie może zwiększać ryzyko rozwoju różnych zaburzeń psychicznych w późniejszym życiu, takich jak PTSD, depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia związane z używaniem substancji, zaburzenia osobowości oraz samookaleczanie oraz myśli samobójcze.  
    • Trauma interpersonalna. Trauma interpersonalna obejmuje doświadczenia traumatyczne wynikające z przemocy, nadużyć emocjonalnych lub fizycznych, wykorzystywania seksualnego oraz innych form krzywdzenia przez osoby bliskie. Nawet 39% młodych osób zgłasza, że ma za sobą tego typu doświadczenie [7]. Trauma interpersonalna może negatywnie wpłynąć na zdrowie psychiczne danej osoby oraz jej relacje z innymi ludźmi. Komuś, kto doświadczył takiej traumy, może być trudno zaufać innym ludziom czy stworzyć zdrowy związek.  
    • Trauma po porodzie. Trauma po porodzie to doświadczenie, które dotyka nawet 50% kobiet, które rodziły [8]. Może mieć różne przyczyny, takie jak powikłania podczas porodu, trudności w pielęgnacji dziecka, czy przeżycie wielu nieprzyjemnych emocji związanych z macierzyństwem. To ważne, by ją zaopiekować, gdyż w innym wypadku może skutkować cierpieniem zarówno matki, która przeżyła traumę, jak i całego systemu rodzinnego.  
    • Trauma po stracie. Trauma po stracie dotyczy osób doświadczających utraty bliskiej osoby, czy to w wyniku śmierci, rozwodu, separacji lub zerwania relacji. Takie doświadczenia mogą prowadzić do uczucia żalu, smutku, bólu emocjonalnego oraz trudności w radzeniu sobie ze zmianami w życiu i adaptacją do nowej rzeczywistości. 
    • Trauma w wyniku przemocy domowej. Trauma wynikająca z przemocy domowej dotyczy osób doświadczających fizycznej, emocjonalnej lub seksualnej przemocy ze strony partnera życiowego lub innych członków rodziny. Doświadczenia takie mogą prowadzić do poważnych problemów zdrowia psychicznego, takich jak PTSD, depresja, lęki oraz niskie poczucie własnej wartości. 
  • Trauma w wyniku wojny lub konfliktu zbrojnego. Trauma związana z wojną lub konfliktem zbrojnym dotyka zarówno bezpośrednich uczestników, jak i osoby obserwujące wydarzenia na odległość. Doświadczenia takie mogą obejmować bombardowania, ostrzał, ucieczki przed walkami, separację od bliskich oraz utratę domu i środków do życia. Trauma wojenna może pozostawić trwałe ślady w postaci PTSD, depresji, lęków oraz problemów związanych z adaptacją do życia po konflikcie.

Objawy traumy – jak je rozpoznać?

Objawy traumy mogą być różnorodne i będą zależeć od indywidualnych doświadczeń oraz mechanizmów radzenia sobie danej osoby z doświadczeniem traumy. Często spotykane objawy traumy to:

  • Wzmożona reaktywność emocjonalna. Osoba, która przeżyła traumę, może doświadczać intensywnych reakcji emocjonalnych, takich jak lęki, gniew, smutek lub poczucie winy. Mogą występować silne przeżycia emocjonalne bezpośrednio związane z wydarzeniem traumatycznym lub wywoływane przez bodźce przypominające traumatyczne doświadczenie.
  • Nadmierna pobudliwość fizjologiczna. Objawy takie jak wzmożone napięcie mięśniowe, nadmierne pobudzenie, trudności w zasypianiu, nadmierne wyczulenie na bodźce zewnętrzne, a także ataki paniki.
  • Intruzywne wspomnienia. Osoba może doświadczać natrętnych wspomnień, obrazów lub myśli związanych z wydarzeniem traumatycznym, które mogą występować w postaci powracających koszmarów, flashbacków lub przypływów emocji związanych z traumatycznym wydarzeniem.
  • Unikanie wspomnień. Osoba może unikać sytuacji, osób lub miejsc kojarzących się z traumatycznym doświadczeniem. Może też unikać rozmów na temat zdarzenia lub odmawiać przypominania sobie szczegółów z nim związanych.
  • Zmiany w nastroju i myśleniu. Objawy mogą obejmować uczucie izolacji społecznej, utratę zainteresowań, trudności w koncentracji, pesymistyczne myślenie o przyszłości, a także utratę wiary w siebie i innych.
  • Zwiększona pobudliwość i nadmierna czujność. Osoba może być nadmiernie czujna na bodźce zewnętrzne, wykazywać trudności w zaufaniu innym, mieć problemy z koncentracją uwagi oraz być stale w stanie gotowości do ucieczki lub walki.
  • Zmiany w relacjach interpersonalnych. Mogą występować trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu zdrowych relacji interpersonalnych, problemy z zaufaniem innym, a także tendencje do izolacji społecznej lub nadmiernej zależności od innych osób.
  • Zaburzenia snu i apetytu. Trauma może prowadzić do problemów ze snem, takich jak bezsenność lub koszmary senne, a także do zmian w apetycie, mogących przejawiać się w nadmiernej konsumpcji jedzenia lub utracie apetytu.

Warto zaznaczyć, że nie każda osoba, która przeżyła traumę, będzie przejawiać wszystkie powyższe objawy. Objawy traumy mogą się także różnić pod względem intensywności i czasu trwania. Kluczowe jest zrozumienie indywidualnego doświadczenia każdej osoby i dostosowanie odpowiedniej interwencji terapeutycznej do jej potrzeb.

Czym jest zespół stresu pourazowego (PTSD)?

Pośród najcięższych następstw traumy możemy znaleźć diagnozę taką jak zespół stresu pourazowego (PTSD), na który zapada od  1.3% do 12% osób z doświadczeniem traumy [9]. Na to, czy PTSD rozwinie się u danej osoby, ma wpływ wiele czynników, pośród nich np. reaktywność emocjonalna, nieadaptacyjne metody radzenia sobie, prowadzenie stresującego życia, niskie wsparcie społeczne czy też wielokrotne doświadczenie traumatycznych zdarzeń [10]. 

PTSD (zespół stresu pourazowego) to rodzaj zaburzenia psychicznego, które może wystąpić po doświadczeniu traumatycznego wydarzenia. Od samej traumy różni się tym, że objawy PTSD utrzymują się przez długi okres czasu po wystąpieniu zdarzenia, często miesiącami lub latami, prowadząc do znacznego pogorszenia funkcjonowania jednostki w życiu codziennym.

Trudności wynikające z przeżycia traumy mogą objawiać się również w formie innych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, lęki czy zaburzenia osobowości. 

Test na traumę – jak wygląda diagnoza traumy?

Diagnoza traumy jest procesem kompleksowym, który wymaga uwzględnienia wielu czynników, w tym wywiadu klinicznego i obserwacji symptomów. Dla potwierdzenia diagnozy, psycholog lub lekarz może zlecić „test na traumę” (istnieją różnorodne kwestionariusze skupiające się na temacie traumy i zespołu stresu pourazowego).

Przykładowy przebieg kroków w diagnozowaniu traumy to:

  1. Wywiad kliniczny. Pierwszym krokiem w diagnozie traumy jest zebranie szczegółowego wywiadu klinicznego od pacjenta. W tym procesie terapeuta lub lekarz może zadawać pytania dotyczące ewentualnych przeżytych wydarzeń traumatycznych, objawów emocjonalnych i fizycznych oraz wpływu traumy na codzienne funkcjonowanie.
  2. Obserwacja i ocena objawów. Terapeuta lub lekarz dokonuje obserwacji i oceny objawów związanych z traumą, takich jak flashbacki, koszmary senne, lęki, depresja, nadmierna pobudliwość czy unikanie przypomnień. 
  3. Ocena funkcjonowania codziennego. Istotne jest również ocenienie, w jaki sposób trauma wpływa na codzienne funkcjonowanie pacjenta, takie jak relacje interpersonalne, wykonywanie obowiązków zawodowych czy osobistych, oraz samopoczucie ogólne.
  4. Zastosowanie testów diagnostycznych. W niektórych przypadkach mogą być stosowane testy diagnostyczne, takie jak kwestionariusze oceniające nasilenie objawów PTSD lub skalę oceny depresji, aby uzyskać dodatkowe informacje na temat stanu pacjenta i umożliwić zróżnicowanie możliwych diagnoz. 
  5. Rozpoznanie i formułowanie planu terapeutycznego. Na podstawie zebranych informacji lekarz lub terapeuta formułuje diagnozę traumy oraz opracowuje spersonalizowany plan terapeutyczny, który może obejmować terapię poznawczo–behawioralną, terapię traumy, farmakoterapię, oraz inne interwencje terapeutyczne.

To istotne, aby po diagnozę traumy zgłosić się do specjalisty zdrowia psychicznego, który posiada odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w pracy z osobami dotkniętymi traumą. Sam proces diagnozowania traumy powinien być przeprowadzony w sposób delikatny i empatyczny, aby zapewnić pacjentowi odpowiednie wsparcie i zrozumienie. 

Na czym polega leczenie traumy?

W przypadku traumy – podobnie jak w przypadku innych trudności o charakterze psychologicznym, pomocna będzie terapia psychologiczna albo psychoterapia traumy połączona z farmakoterapią. 

Zależnie od tego, jakiej traumy doświadczyła dana osoba, a także od jej osobistych preferencji, psycholog, psychoterapeuta lub psychiatra mogą zaproponować różnorodne ścieżki leczenia. Pośród nich często wykorzystywane są:

  • Terapia poznawczo–behawioralna (CBT). CBT jest jedną z najczęściej stosowanych form terapii w leczeniu traumy. Terapeuci pomagają pacjentowi zidentyfikować i zmieniać negatywne myśli oraz zachowania związane z traumą. Techniki CBT mogą być wykorzystywane do pracy nad objawami PTSD, lękami, unikaniem oraz innymi reakcjami emocjonalnymi związanymi z traumą. 
  • Terapia traumy. Istnieją specjalne terapie skupiające się na leczeniu traumy, takie jak terapia EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) czy terapia narracyjna. Przydatna w leczeniu traumy jest również Terapia Somatic Experiencing (SE), która skupia się na fizycznych objawach i reakcjach organizmu na traumatyczne doświadczenia, umożliwiając ich rozładowanie i integrację. Te podejścia terapeutyczne pomagają pacjentom przetworzyć trudne doświadczenia traumy oraz zmienić negatywne przekonania i obrazy związane z traumą. 
  • Farmakoterapia. Lekarz psychiatra może zalecić farmakoterapię, zwłaszcza jeśli pacjent cierpi na dodatkowe zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, lęki czy zaburzenia snu. Leki mogą być stosowane w celu złagodzenia objawów i poprawy funkcjonowania pacjenta. 
  • Wsparcie społeczne. Ważne jest zapewnienie pacjentowi wsparcia społecznego w procesie leczenia traumy. Rodzina, przyjaciele oraz grupy wsparcia mogą być cennym źródłem wsparcia emocjonalnego i praktycznej pomocy dla osoby dotkniętej traumą. 
  • Samopomoc. Pacjentom zaleca się również korzystanie z technik samopomocy, takich jak techniki relaksacyjne, medytacja, joga, czy praktyki mindfulness. Te strategie mogą pomóc w radzeniu sobie ze stresem, regulacji emocji oraz poprawie ogólnego samopoczucia.

Co ważne, trauma, choć zaburza rytm funkcjonowania i potrafi zamienić dotychczasowe życie w koszmar – dzięki zastosowaniu odpowiednich interwencji może zostać zaopiekowana i wyleczona. Ze skutecznością na tyle wysoką, że osoba, która jej doświadczyła, będzie w stanie wrócić do normalnego funkcjonowania. 

Ważne, by skierować swoje kroki do gabinetu specjalisty zdrowia psychologicznego (może to być również psycholog online) zawsze wtedy, gdy odczuwamy cierpienie psychiczne i czujemy, że potrzebujemy wsparcia w związku z trudnym doświadczeniem, które nas spotkało. 

 

BIBLIOGRAFIA 

[1] United Nations High Commissioner for Refugees. (2015,June 18). UNHCR global trends 2014: War’s Human Cost. Retrieved June 22, 2017, from http://www.unhcr.org/statistics/country/556725e69/unhcr–global–trends–2014.html?query=trends%20report

[2] American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

[4] Taylor–Desir, M., ISTSS – What Is Traumatic Stress? (b.d.). Pobrano 26 styczeń 2024, z https://istss.org/public–resources/trauma–basics/trauma–during–adulthood

[5] Herman, J. (2015). Trauma and recovery. Basic Books.

[6] Morison, L., Simonds, L., & Stewart, S.–J. F. (2022). Effectiveness of creative arts–based interventions for treating children and adolescents exposed to traumatic events: A systematic review of the quantitative evidence and meta–analysis. Arts & Health: An International Journal for Research, Policy and Practice, 14(3), 237–262. https://doi.org/10.1080/17533015.2021.2009529

[7] Overstreet, C., Berenz, E. C., Kendler, K. S., Dick, D. M., & Amstadter, A. B. (2017). Predictors and mental health outcomes of potentially traumatic event exposure. Psychiatry Research, 247, 296–304. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2016.10.047

[8] Doherty, M., & Hunt, S. A. (2023). An Association Between Psychological Childbirth Trauma and Hazardous Alcohol Use. International Journal of Mental Health & Addiction, 21(5), 3185–3198. https://doi.org/10.1007/s11469–022–00784–3

[9] Thibodeau, R., & Merges, E. (2024). On Public Stigma of Posttraumatic Stress Disorder (PTSD): Effects of Military vs. Civilian Setting and Sexual vs. Physical Trauma. International Journal of Mental Health & Addiction, 22(1), 238–253. https://doi.org/10.1007/s11469–022–00870–6

[10] Şimşek, M. K. (2023). Cognitive models explaining post–traumatic stress disorder and cognitive therapy methods frequently used in trauma victims. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 15(4), 631–643. https://doi.org/10.18863/pgy.1209460

Obraz autorstwa vecstock na Freepik
Obraz autorstwa Freepik