Autor: Anna Łabuz-Błaszczak
Nurt psychoterapeutyczny to pojęcie określające pewnego rodzaju spójny system pracy w psychoterapii, który uwzględnia zarówno podejście teoretyczne, jak i praktyczne w kontekście pracy z drugim człowiekiem. Stara się znaleźć przyczyny trudności, jak i sposoby radzenia sobie z tymi trudnościami. Psychoterapia jest relatywnie młodą dziedziną wiedzy i praktyki, a mnogość szkół psychoterapeutycznych nieco utrudnia znalezienie jednej, konkretnej definicji, która w pełni mogłaby oddawać to czym jest nurt psychoterapeutyczny.
Zgodnie z powyższym, istnieje wiele podejść psychoterapeutycznych – jedne opierają się na byciu “tu i teraz”, inne podkreślają wartości i zasoby, a jeszcze inne skupiają się na przeszłości, szczególnie na relacjach z rodzicami, i eksplorując dzieciństwo. To ważne, aby znaleźć dla siebie nurt skupiający się na tym, czego w danym momencie potrzebujemy, pamiętając, że te potrzeby mogą zmieniać się na różnych etapach naszego życia. Poniżej przedstawiam krótki przewodnik po tym, czym różnią się konkretne podejścia i na co zwrócić szczególną uwagę wybierając swoją ścieżkę terapeutyczną.
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i jej nowoczesne odmiany
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) rozwinęła się w pierwszym dwudziestoleciu XX wieku. Polega na modyfikowaniu zachowań i sposobu myślenia człowieka. Uwzględnia różne techniki, w tym techniki relaksacyjne, treningi umiejętności, ekspozycje na bodźce wywołujące lęk, dzięki czemu lęk zostaje zredukowany. Zakłada, że to, jak myślimy (nasze schematy) wpływa na to, jak rozumiemy różne sytuacje – czasem nasze myślenie jest zniekształcone, ponieważ przetwarzamy informacje w odmienny sposób. Zakłada, że istnieje nierozerwalny związek pomiędzy myślami/ przekonaniami, emocjami i, ostatecznie, zachowaniem, które pojawia się w odpowiedzi na te myśli i emocje. Podkreśla również znaczenie myśli automatycznych.
Terapia poznawczo-behawioralna opiera się na działaniu “tu i teraz”, koncentrując się na teraźniejszości i sposobach znalezienia odpowiednich rozwiązań danej sytuacji. Dzięki łączeniu różnych metod, daje możliwość uczenia się nowych strategii radzenia sobie z wyzwaniami, trudnymi sytuacjami, czy emocjami.
Typowe obszary pracy w terapii poznawczo-behawioralnej to:
- Zaburzenia lękowe i depresyjne,
- Zaburzenia odżywiania,
- Trudności adaptacyjne,
- Problemy w relacjach,
- Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne,
- PTSD (zorientowana na traumę terapia poznawczo-behawioralna).
Czas trwania terapii poznawczo-behawioralnej jest bardzo indywidualny. W klasycznym podejściu CBT zakłada się, że (w zależności od zaburzenia i objawów) ilość sesji powinna opierać się na 7-20 spotkań. W niektórych przypadkach czas trwania określa się nie w ilości sesji, ale w konkretnej ilości miesięcy (np. nie krócej niż 3 miesiące w przypadku zaburzeń osobowości z pogranicza). W nowszych podejściach zakłada się, że cały proces może być zdecydowanie dłuższy, uwzględniając możliwość pracy długoterminowej.
W terapii poznawczo-behawioralnej dobrze odnajdą się:
- Osoby, które poszukują konkretnych rozwiązań,
- Osoby lubiące konkretną strukturę i uporządkowanie,
- Osoby, którym niestraszne są zadania domowe i praca własna pomiędzy spotkaniami,
- Osoby, które oczekują szybkich efektów pracy.
Nowoczesne nurty wywodzące się z CBT nazywane są trzecią falą terapii behawioralnych. Zalicza się do nich m.in. Treapia Akceptacji i Zaangażowania, Terapia Dialektyczno-Behawioralna czy Terapia Schematów.
Przeczytaj także: Konsultacja psychologiczna – Na czym polega i kiedy się na nią zdecydować.
Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT)
Opiera się na założeniu, że by prowadzić udane życie w pełnym zmienności i niepewności świecie, musimy nabyć umiejętność bycia obecnym w bieżącej chwili, z pełną świadomością i otwartością na własne doświadczenia wewnętrzne (doznania i emocje) oraz podejmowania działania zgodnego z własnymi wartościami. Terapia ACT nazywa te umiejętności “elastycznością psychologiczną” i część pracy terapeutycznej polega na ich treningu. W procesie terapii uczymy się więc, jak ważne jest świadome, ale jednocześnie nieosądzające doświadczanie teraźniejszości, zwiększamy swoją pojemność na doświadczanie emocji i docieramy do swoich wartości, by móc w ich stronę skierować swoje działania. Ważnym elementem Terapii ACT jest również postawa troski i życzliwości dla samych siebie i świata.
W rozumieniu tego podejścia nasze myśli są tylko opowieściami naszego umysłu o świecie i o nas samych, a nasze niewspierające nawyki i zachowania są wynikiem procesu uczenia się i by mogły się utrwalić, na jakimś etapie naszego życia, musiały spełniać istotną rolę dla naszego przetrwania. W związku z tym terapia ACT korzysta z wielu technik uważności, które mają nam pomóc oderwać się od tych niewspierających opowieści o sobie oraz używa ćwiczeń wyobrażeniowych i życiowych eksperymentów, by wzbogacić nasz proces uczenia się o nowe, bardziej wspierające doświadczenia.
Terapia Dialektyczno-Behawioralna (DBT)
Skupia się na nauce konkretnych umiejętności, które pomagają regulować emocje, zwiększać tolerancję na stres, poprawiać funkcjonowanie w relacjach oraz rozwijać uważność. Jednocześnie DBT podkreśla równowagę między akceptacją siebie i rzeczywistości takiej, jaka jest, a potrzebą zmiany, opierając się na założeniu, że te dwa procesy mogą i powinny zachodzić jednocześnie. Kluczowym elementem terapii jest dialektyczne myślenie „zarówno, jak i” – odrzucanie czarno-białych przekonań na rzecz integracji przeciwieństw. Dzięki temu DBT wspiera budowanie życia zgodnego z własnymi wartościami, a także pomaga radzić sobie z impulsywnością i trudnościami emocjonalnymi poprzez praktyczne strategie i ćwiczenia.
Terapia Schematów (TS)
Może być zarówno krótko, średnio, jak i długoterminowa, w zależności od potrzeb. Sięga do dzieciństwa, pracując z najwcześniejszymi przyczynami powstawania trudności, dzięki czemu daje możliwość przepracowania trudnych doświadczeń, nawet z bardzo dalekiej przeszłości. Podkreśla znaczenie relacji terapeutycznej. Ważna jest praca z emocjami oraz nauka rozpoznawania i zmieniania niekorzystnych schematów poznawczych. Terapeuta staje się sojusznikiem Klienta, współtowarzysząc mu w przepracowywaniu trudnych doświadczeń. Zakłada, że wiele schematów powstaje na etapie wczesnego dzieciństwa, z czasem zakorzeniając się i znajdując swoje miejsce w życiu człowieka, mimo iż już mu nie służą.
Przeczytaj także: Psycholog a psychoterapeuta – czym się różnią?
Psychoterapia psychodynamiczna
Szacuje się, że psychoterapia psychodynamiczna ma najwięcej reprezentantów wśród terapeutów. Prawdopodobnie dlatego, że jej korzenie sięgają do terapii psychoanalitycznej, która dała podwaliny do rozwoju psychoterapii. Nierozerwalny związek terapii psychoanalitycznej i psychodynamicznej niestety nieco komplikuje jasne zdefiniowanie czym terapia psychodynamiczna sama w sobie jest – mówi się raczej, że jest to “jakakolwiek tematyka lub podejście psychoterapeutyczne, pozostające pod wpływem psychoanalitycznej teorii”.
Podejście psychodynamiczne zwraca uwagę na nieświadome konflikty, które stanowią fundamentalną zasadę powstawania stresu negatywnego (dystresu). Daje przestrzeń na swobodne eksplorowanie skojarzeń, wspomnień, fantazji, uczuć i snów, podkreślając, że nieświadome procesy zachodzące w człowieku mają wpływ na jego funkcjonowanie. Niezwykle ważna staje się relacja z terapeutą, która ma za zadanie stworzyć przestrzeń do ponownego przeżycia, przeanalizowania i przepracowania różnych sytuacji. Podkreśla znaczenie wczesnych doświadczeń. Celem jest pogłębione rozumienie siebie, poznanie własnej nieświadomości i osiągnięcie wglądu w siebie.
Typowe obszary pracy:
- Zaburzenia nastroju,
- Zaburzenia lękowe,
- Zaburzenia stresowe pourazowe,
- Bulimia,
- Zaburzenia osobowości z pogranicza (borderline).
Czas trwania psychoterapii psychodynamicznej również jest bardzo indywidualny. Zakłada się, że może ona trwać zarówno kilka dni, jak i kilka lat, jednak zasadniczo przyjmuje się, że jest to bardziej długoterminowy proces (nawet 2 – 5 lat). Istnieje podejście psychodynamiczne o nazwie Intensywna krótkoterminowa psychoterapia dynamiczna (ISTDP), krótkoterminowość oznacza w tym przypadku, że szybko przechodzi się do pracy z mechanizmami obronnymi, co nie koniecznie wpływa na czas trwania terapii.
Dla kogo:
- Osób gotowych na głębszą eksplorację, zdolnych do głębszej refleksji,
- Osób chcących poobserwować swoje uczucia bez podejmowania działań pod ich wpływem,
- Szukających zrozumienia źródeł problemów,
- Zainteresowanych samopoznaniem, w tym pogłębieniem rozumienia doświadczeń z przeszłości,
- Chcących przepracować trudne doświadczenia zakorzenione często w dzieciństwie,
- Chcących wejść w bardzo głęboką relację terapeutyczną.
Terapia Gestalt
Psychoterapia Gestalt wywodzi się z terapii humanistyczno-egzystencjalnej. Gestalt oznacza w j. niemieckim “figurę” i to właśnie jest przewodnim motywem tej terapii – założenie, że ludzie organizują swoje doświadczenia w pewną całość, figurę. Gestalt czerpie z filozofii egzystencjalnej podkreślając, że każdy bierze odpowiedzialność za swoje wybory. Ważne jest również znaczenie koncentracji swojej uwagi na “tu i teraz”. Podkreśla się także ważność świadomości – jeśli powstają w niej jakieś “ubytki”, człowiek oddziela się od swoich własnych przeżyć. Wchodzenie w niespójne z jednostką role społeczne ma negatywny wpływ na osiągnięcie samorealizacji, co prowadzi do frustracji potrzeb. Koncepcja leczenia zakłada proces indywidualny lub w formie terapii grupowej, ale pozostawiając charakter indywidualny – terapeuta pracuje z pojedynczym uczestnikiem tej grupy, podczas gdy inni to obserwują, udzielając później informacji zwrotnych i dzieląc się własnymi doświadczeniami.
Typowe obszary pracy:
- Poszukiwanie swojej prawdziwej tożsamości,
- Odkrywanie autentycznych przeżyć, uczuć, pragnień, sygnałów płynących z ciała,
- Nawiązywanie autentycznych relacji,
- Doświadczanie “tu i teraz”.
Czas trwania terapii jest elastyczny. Terapeuci zazwyczaj podążają za Klientami i ich potrzebami, nie narzucając niczego, co jednocześnie uczy Klientów odpowiedzialności za swoje wybory. Ważna jest jakość, a nie czas trwania procesu.
Dla kogo:
- Osób poszukujących swojego prawdziwego “ja”,
- Osób zainteresowanych rozwojem osobistym,
- Osób otwartych na nowe doświadczenia,
- Osób chcących pracować w grupie.
Przeczytaj także: Psychoterapia poznawczo-behawioralna – skuteczna i krótkoterminowa.
Podejście integracyjne
Psychoterapia integracyjna łączy ze sobą dwie lub więcej metod psychoterapeutycznych, dzięki czemu elastycznie dobiera techniki pracy, w zależności od indywidualnych potrzeb jednostki. Zakłada, że każdy problem człowieka nie ma konkretnej, jednej przyczyny, przez co istnieje potrzeba pracy bardziej złożonej. Terapeuta powinien dostosowywać się do pacjentów i w zależności od ich potrzeb dokonywać wyborów, czy jest potrzeba pracy bardziej m.in. dyrektywnej, czy niedyrektywnej, czy też zachowywać się bardziej formalnie bądź nieformalnie w relacji terapeutycznej. Pomimo różnych zmiennych, terapeuta powinien pozostać autentyczny w tym, co robi, wykazywać się zaangażowaniem i empatią bez względu na okoliczności.
Typowe obszary pracy:
- Szeroki zakres trudności,
- Złożoność trudności,
- Nauka nowych sposobów poznania siebie i otoczenia,
- Nauka nowych sposobów zachowania.
Czas trwania psychoterapii jest dostosowany do indywidualnych potrzeb człowieka. Zakłada elastyczne ramy czasowe, z jednoczesną możliwością modyfikacji tego czasu w trakcie trwania terapii.
Dla kogo:
- Osób potrzebujących zindywidualizowanego podejścia,
- Szukających kompleksowej pomocy,
- Otwartych na różne metody pracy,
- Z wielowymiarowymi trudnościami.
Terapia systemowa
Terapia systemowa inaczej jest nazywana terapią interakcyjną. Skupia się na systemie, w jakim funkcjonuje jednostka i na interakcje społeczne występujące w tym systemie. Głównym założeniem jest przekonanie, że w systemie, w którym wszystkie elementy na siebie wzajemnie oddziałują, oddziaływanie to jest dynamiczne, zmienne, zróżnicowane. Człowieka postrzega się w kontekście tych systemów i relacji. Rodzina jest grupą społeczną, która ma decydujący wpływ na rozwój jednostki. Podejmując pracę w terapii systemowej, pracuje się z całym systemem, w którym występuje trudność, starając się położyć nacisk na zmianę w komunikacji lub/i w strukturze danego systemu.
Typowe obszary pracy:
- Trudności w rodzinie (np. wystąpienie uzależnienia, czy zaburzeń odżywiania lub okoliczności ważnych zmian życiowych),
- Trudności w związkach,
- Kryzysy rozwojowe,
- Problemy międzypokoleniowe.
Terapia systemowa jest raczej terapią krótkoterminową, koncentrującą się na rozwiązaniu aktualnie zgłaszanego przez system problemu. Skupia się na pracy dyrektywnej, stosując nakazy, rady i przepisy. Nie ma na celu zmiany jednostki, ale zmianę całego systemu.
Dla kogo:
- W szczególności dla par i rodzin, rodziców z dziećmi,
- Osób z trudnościami relacyjnymi,
- Szukających zmiany wzorców rodzinnych,
- Zainteresowanych wpływem systemu na swoje życie.
Terapia Ericksonowska
Miltona H. Ericksona można uznać za pioniera zmian, które zaczęły dziać się w psychoterapii. To on, jako pierwszy, przestał skupiać się na deficytach pacjentów, a zaczął podkreślać ich zasoby. W terapii ericksonowskiej dominuje odkrywanie pozytywnych aspektów szeroko pojętego rozwoju i podkreślanie zasobów oraz wartości, które można wykorzystać w jak najlepszy dla pacjenta sposób. Erickson zadaje pytanie: “Jak można to wykorzystać?” skłaniając do refleksji na temat potencjału jednostki. Charakterystycznym dla tej terapii jest indywidualne podejście, również w komunikacji – to terapeuta stara się dostosować język i metody do danej osoby, unikając sztywnych zasad i schematycznego podejścia. W komunikacji z pacjentem terapeuta stosuje metafory, czy opowieści, dla lepszego zobrazowania problemu. Terapia ericksonowska uwzględnia także możliwość włączenia hipnozy do procesu terapeutycznego.
Typowe obszary pracy:
- Zaburzenia lękowe,
- Trudności psychosomatyczne,
- Zaburzenia nastroju,
- Uzależnienia.
Terapia ericksonowska ma charakter terapii krótkoterminowej, ale nie zamyka się na potrzeby pacjentów, dostosowując do nich czas pracy.
Dla kogo:
- Osób, które nie chcą eksplorować przeszłości,
- Osób, które mają sprecyzowany problem do rozwiązania i zależy im na podejściu krótkoterminowym,
- Osób otwartych na metaforę, czy hipnozę,
- Osób, które nie potrzebują konkretnej struktury i wolą, gdy to terapeuta za nimi “podąża”.
Jak wybrać najlepszy nurt terapeutyczny dla siebie?
Wybór najlepszego nurtu terapeutycznego bywa wyzwaniem. Z pewnością kluczowe jest to nad czym chcemy pracować. Każdy z nurtów jest skuteczny i będzie pomagał wtedy, gdy dobierzemy go wedle własnych potrzeb. Warto pamiętać jednak, że zawsze mamy możliwość zmiany – to, co początkowo wydawało się dla nas dobre z czasem może nam już nie służyć i to jest zupełnie naturalne. Może się również okazać, że nurt, który pierwotnie wybraliśmy kompletnie nie jest dla nas – warto wtedy poszukać podejścia, które będzie bardziej odpowiadało naszym potrzebom. To Ty decydujesz! Ważne jest, aby w całym procesie czuć się komfortowo, być zrozumianym i wysłuchanym. Dlatego tak ważna jest relacja terapeutyczna – czasem to nie sam nurt, ale właśnie ta relacja daje najlepszą przestrzeń do zdrowienia. Warto słuchać siebie, sygnałów z ciała i tego, co podpowiada intuicja, a kiedy jest taka konieczność – nie bać się zmian, aby zapewnić sobie jak najlepszy komfort pracy nad własnym rozwojem.
BIBLIOGRAFIA:
- pod red. Grzesiuk, L., Suszek, H. (2011). Psychoterapia. Szkoły i metody. Podręcznik akademicki. Eneteia.
- pod red. Grzesiuk, L. (2005). Psychoterapia. Teoria. Podręcznik akademicki. Eneteia.
- Hershfield, J., Aguirre, B. (2024). Niechciane myśli i silne emocje. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Jędrasik-Styła, M., Styła, R. (2009). Psychoterapia integracyjna: podejście eklektyczne, asymilatywne, integracji oraz czynniki wspólne. w: Psychoterapia 2 (149). str. 5-16.
- Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2025). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. GWP Sp. z o.o.
